Ιστορία της Ιατρικής

Μεταβυζαντινή και νεώτερη Ιατρική (18ος αιώνας)

2010-11-16T20:10:00.002+02:00

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΡΑΪΩΑΝΝΗΣ
Ο Κωνσταντίνος Καραϊωάννης γεννήθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα στα Τρίκαλα ή, κατ’ άλλους, στα Ιωάννινα. Σπούδασε στη Νάπολη κοντά σε φημισμένους δασκάλους και εργάστηκε τα πρώτα χρόνια στην πόλη των σπουδών του. Στη συνέχεια εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου γνώρισε τον Γρηγόριο Γκίκα. Όταν αυτός τοποθετήθηκε ηγεμόνας της Βλαχίας και της Μολδαβίας, πήρε τον Καραϊωάννη ως αρχίατρο της ηγεμονίας. Έχοντας «έρωτα παιδείας» μπόρεσε να οργανώσει τα σχολεία της περιοχής σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Μετά την πτώση του ηγεμόνα ο αρχίατρός του έφυγε για τη Ρωσία, όπου άσκησε για μερικά χρόνια την ιατρική και μετά επέστρεψε στα Ιωάννινα όπου αναδείχθηκε ως ο μεγαλύτερος γιατρός της περιοχής. «Ούτος είχε φθάσει εις άκρον της ιατρικής τέχνης [] πολλάκις τους πτωχούς ου μόνον αμισθί εθεράπευεν ιδίοις ιατρικοίς (με δικά του φάρμακα), αλλά και τα προς το ζην δαψιλώς (με αφθονία) εχορήγη», γράφει ο Ζαβίρας. Πέθανε πηγαίνοντας για επίσκεψη σε άρρωστο Τούρκο αξιωματούχο στα Τρίκαλα. Δύο βιβλία του Καραϊωάννη («Σύνοψις Λογικής» και «Θησαυρός Γραμματικής») εκδόθηκαν στη Βούδα (Ουγγαρία) το 1797.

ΘΩΜΑΣ ΜΑΝΔΑΚΑΣΗΣ
Ο Θωμάς Μανδακάσης γεννήθηκε στην Καστοριά (1709) και σπούδασε αρχικά στη Ρωσία στο «Γυμνάσιον του Μοναστηρίου της Αγίας Τριάδος». Σπούδασε ιατρική στη Λειψία σε ώριμη ηλικία, αφού πήρε το πτυχίο σε ηλικία 48 ετών (1757), έχοντας προφανώς εργαστεί τα ενδιάμεσα χρόνια, κάτι που σημαίνει ότι η ιατρική ήταν γι’ αυτόν σοβαρή επιλογή. Όπως γράφει σύγχρονός του «παιδείας τε τοις άλλοις και φιλοσόφων μαθημάτων ευ ήκων, προπάντων δε της των Ασκληπιάδων ιεράς τέχνης αμφιλαφώς εχόμενος ην κανταύθα εν Λειψία της Σαξωνίας μετιέναι τε και ασκείν, αδεία δήπου και συναινέσει των Ακαδημαϊκών επιτέτραπται». Τα χρήματα που κέρδιζε ασκώντας την ιατρική στη Λειψία τα διέθετα για την έκδοση χρήσιμων για τους Έλληνες βιβλίων. Η διδακτορική του διατριβή στα ελληνικά και στα λατινικά είχε ως θέμα της «Όμοια των ελλειπόντων ιάματα - Dissimilibus similium defisientium madicina []. Θωμάς Μανδακάσης Καστοριανός Μακεδών τη ιατρική σπουδάζων». Το 1767 επέστρεψε στην πατρίδα του, όπου ίδρυσε σχολείο το οποίο και διεύθυνε.

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΥΨΗΛΑΝΤΗΣ
Ο Αθανάσιος Υψηλάντης (1711-1789) γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και ήταν γόνος της παλαιάς οικογένειας των Υψηλάντη, που είχε εγκατασταθεί στην Πόλη από το 1665. Σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα. Εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη και πέτυχε να γίνει αρχίατρος στην αυλή του Μεγάλου Βεζίρη Ρεντζίπ πασά, αργότερα δε γιατρός του ηγεμόνα της Βλαχίας Γρηγόριου Γκίκα. Ο Υψηλάντης πρόσθεσε αργότερα ως δεύτερο επώνυμο Κομνηνός, καθώς, όπως υποστήριζε, οι δύο οικογένειες είχαν συγγενικό δεσμό μεταξύ τους. Ο γιατρός Αθανάσιος Υψηλάντης-Κομνηνός θεωρείται σπουδαίος χρονικογράφος και έχει γράψει «Πολιτικών και Θρησκευτικών Βιβλία 12». Αρκετές πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του διασώζει στο έργο του «Βίοι Παράλληλοι» (Τόμος 6ος, 1874) ο γιατρός και πρώτος πτυχιούχος και διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αναστάσιος Γούδας. Από το μεγάλο αυτό έργο ο αρχιμανδρίτης Γερμανός Αφθονίδης εξέδωσε τα Βιβλία Η', Θ', Ι' που αναφέρονται στα μετά την Άλωση (Φωτοαναστατική επανέκδοση 1971).

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ
Πολυμαθής και πολύγλωσσος ο Δημήτριος Προκοπίου είχε αρχικά το επώνυμο Παμπέρης. Το μεταγενέστερο Προκοπίου οφείλεται στο μοναχικό του όνομα Προκόπιος. Λόγιος, ιερομόναχος και γιατρός γεννήθηκε στη Μοσχόπολη στις αρχές του 18ου αιώνα. Σπούδασε στην Πάδοβα, όπου υπηρέτησε ως γραμματέας του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου. Το κυριότερο έργο του είναι η «Επιτετμημένη επαρίθμησις των κατά τον παρελθόντα αιώνα λογίων Γραικών» (17ος αιώνας).

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΝΟΤΑΡΑΣ
Αρχές του 18ου αιώνα δραστηριοποιείται και ο Δημήτριος Νοταράς, από τη μεγάλη βυζαντινή οικογένεια της Πελοποννήσου. Είχε σπουδάσει στη Ρώμη και την Πάδοβα και κατά τον Δημήτριο Προκοπίου-Παμπέρη είχε μόρφωση κλασική («Θύραθεν παιδεία») και θεολογική («την καθ’ ημάς ιεράν») και γνώριζε γλώσσες. Εργάστηκε ως αρχίατρος του ηγεμόνα της Ουγγροβλαχίας.

ΣΤΑΥΡΟΣ ΜΟΥΛΑΗΜΟΥ
Σύγχρονός του και ο Σταύρος Μουλαήμου, από τα Ιωάννινα με σπουδές στην Πάδοβα και σε άλλα μέρη της Ιταλίας. Έγραψε και τύπωσε βιβλίο με θέμα τα αντίδοτα στο δάγκωμα δηλητηριωδών φιδιών, που κυκλοφόρησε στη Βενετία το 1724. Ο Μουλαήμου πέθανε το 1733, άγνωστο σε ποια ηλικία.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΝΤΟΝΗΣ
Ο πρόωρος θάνατος σε ηλικία 38 ετών (1723-1761) δεν επέτρεψε στον Ιωάννη Κοντονή να αναπτύξει τις ικανότητες και τις γνώσεις του. Από παλαιά οικογένεια της Ζακύνθου, με τίτλους ευγενείας, είχε τη δυνατότητα για εξαιρετική μόρφωση, συμπλήρωσε δε τις σπουδές του με την ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Επέστρεψε στη Ζάκυνθο, όπου όμως δεν τον ικανοποίησε η άσκηση της ιατρικής. Ταξίδεψε πολύ «εις διάφορα μέρη της Εσπερίας και κατόπιν εις Άγιον Όρος», όπως γράφει ο Λ. Χ. Ζώης. Άφησε πολλά αδημοσίευτα έργα, που τα κατέγραψε βιογράφος και συγγενής του σε ειδική έκδοση του 1861. Ενδιαφέρον είναι το γεγονός της πλατιάς μόρφωσής του, όπως αποδεικνύεται από τα γραπτά του. Ανάμεσά τους αναφέρονται έργα θεολογικά, εισαγωγής στη λογική, φιλοσοφικά, αστρονομικά, ρητορικής κλπ. Από αυτά, άλλα είναι γραμμένα στην ελληνική, άλλα στη λατινική και άλλα στην ιταλική γλώσσα. Όπως γράφει ο Μ. Περάνθης κατά το διάστημα της παραμονής του στον Άθω είχε την ευκαιρία να μελετήσει τους θησαυρούς των βιβλιοθηκών του. Επίσης, κατά τον Ζώη, σχετίστηκε στενά εκεί με τον «δάσκαλο του γένους» Ευγένιο Βούλγαρη.

ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΚΟΡΑΗΣ
«Εγεννήθην πρωτότοκος την 27η Απριλίου του 1748 έτους εις την Σμύρνην από τον Ιωάννην Κοραήν, Χίον την πατρίδα και την Θωμαΐδα Ρυσίαν, Σμυρναίαν» γράφει ο Αδαμάντιος Κοραής στην Αυτοβιογραφία του. Ο πατέρας του αν και αγράμματος, ήταν «πυρωμένος από έρωτα παιδείας». Η μητέρα του, κόρη του σοφού δασκάλου της φιλολογίας Αδαμαντίου Ρυσίου, ήταν μορφωμένη και η πρώτη δασκάλα των παιδιών της. Ο Κοραής από τα 13 χρόνια του ως τα 60 έκανε συχνές αιμοπτύσεις, πιθανότατα από φυματίωση, που όμως δεν τον εμπόδισε να μάθει γράμματα και γλώσσες, ακόμα και εβραϊκά. Στο Άμστερνταμ, όπου από 24 ετών (1772) εμπορευόταν μεταξωτά υφάσματα, διδάχτηκε Λογική, Γεωμετρία και αντικείμενα γενικής παιδείας. Επεδίωξε να σπουδάσει ιατρική, αλλά μπόρεσε να το πραγματοποιήσει το 1782, ενώ ήταν ήδη 34 ετών. Γράφτηκε στο Μονπελιέ της Γαλλίας, πανεπιστήμιο φημισμένο, με σπουδαίους καθηγητές και σπούδασε εργαζόμενος λόγω της οικογενειακής οικονομικής δυσπραγίας: έκανε μεταφράσεις βιβλίων από γερμανικά και αγγλικά προς τα γαλλικά. Το 1786 συγγράφει την πρώτη του διδακτορική διατριβή με το θέμα «Πυρετολογίας Σύνοψις» («Pyretologiae Synopsis»).
Το 1787 ο Κοραής υποβάλλει τη διατριβή του «Medicus Hippocraticus», με την οποία αναγορεύεται διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Μονπελιέ. Πρόκειται για μελέτημα που αναφέρεται στα κύρια καθήκοντα του γιατρού, όπως εξάγονται από τον πρώτο αφορισμό (του ομώνυμου ιπποκρατικού βιβλίου) και από το «Περί ευσχημοσύνης». Από την ελληνική μετάφραση του Θεαγένους Λιβαδά παραθέτουμε μικρό δείγμα για να κατανοηθεί το πνεύμα της διατριβής του Κοραή: «...πρώτον άρα καθήκον του σπουδάζοντος να μετέλθει την τέχνην την μακράν, εν βίω ούτω βραχεί, έστω το ούτω πως καταναλίσκειν προς τελείωσιν της τέχνης άπαντας του βίου τους καιρούς, ώστε ν’ αποβαίνει ωφέλιμος τοις κάμνουσι ή - τούτου αδυνάτου όντως - τουλάχιστον να μη γίνεται αυτοίς βλαβερός: ‘ασκεί περί τα νοσήματα δύο, ωφελέειν ή μη βλάπτειν’...». Και αλλού: «Ο πρακτικός της τέχνης θεράπων οίκαδε υποστρέφων ούτε ληκύθους και λεκάνια, ούτε βοτανοθήκας περικοσμεί, ούτε εις παραπλήσια σχολάζει, ποιείται δε σπουδήν περί τα κυρίως ιατρικά πράγματα...». Και κυρίως, γράφει ο Κοραής, ζητά και δίνει λόγο για ευθύνες και ρωτά πολλές φορές τον εαυτό του τι σοβαρό θεράπευσες σήμερα και τι έπραξες σύμφωνα με τις αντιλήψεις σου.
Αυτόπτης μάρτυρας της Γαλλικής Επανάστασης (1789) οραματίζεται την Ελληνική Εθνική Επανάσταση, θεωρεί όμως ότι η κατάλυση της τυραννίας είναι το φυσικό επακόλουθο της προόδου στα γράμματα και τις επιστήμες. Έτσι αποφασίζει να ασχοληθεί με το Διαφωτισμό και τη μόρφωση των συμπατριωτών του και γι’ αυτό εγκαταλείπει την άσκηση της ιατρικής πράξης. Σκέφτηκε ότι για την παιδεία των Ελλήνων το καλύτερο μέσον ήταν η έκδοση των αρχαίων συγγραφέων μεταφρασμένων και με πλούσια εισαγωγή και σχόλια που θα επεσήμαιναν το ουσιαστικό πνεύμα του συγγραφέα. Το 1798 κυκλοφορεί ανωνύμως στο Παρίσι την «Αδελφική Διδασκαλία», ως απάντηση σε αντιδραστική έκδοση που κήρυσσε την υποταγή και τη δουλοφροσύνη, η οποία είχε κυκλοφορήσει με το όνομα του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Άνθιμου. «Ο αληθής συγγραφεύς», γράφει ο Κοραής, «φαίνεται μάλλον να είναι εχθρός επίσημος και του γένους των Γραικών και της θρησκείας την οποίαν οι Γραικοί πρεσβεύουσι σήμερον [], ηθέλησεν ο φιλότουρκος συγγραφεύς να κοιμήσει την δικαίαν των Γραικών αγανάκτησιν και να τους εμποδίσει από το να μιμηθώσι τα σημερινά υπέρ της ελευθερίας κινήματα πολλών εθνών της Ευρώπης».
Ο Αδαμάντιος Κοραής ακολουθεί μια πυρετώδη συγγραφική και μεταφραστική παραγωγή με βιβλία αναφερόμενα στην Ελλάδα και κυρίως με έργα αρχαίων συγγραφέων, που εκδίδει σύμφωνα με το πνεύμα που προαναφέραμε. Εκδίδει τα «Ποιμενικά» του Λόγγου, τα «Αιθιοπικά» του Ηλιοδώρου, λόγους του Ισοκράτη, το εξάτομο έργο «Βίοι Παράλληλοι» του Πλουτάρχου, τα «Στρατηγήματα» του Πολυαίνου, τα «Αστεία» του φιλόσοφου Ιεροκλέους, τους Αισώπειους μύθους, τα «Γεωγραφικά» του Στράβωνος (4 τόμοι), τις τέσσερις πρώτες ραψωδίες της «Ιλιάδος». Κι ακόμα έργα του Αριστοτέλη, του Ξενοφώντος, του Λυκούργου και πολλών ακόμα συγγραφέων. Ακόμα μετέφρασε και τύπωσε το «Περί διαίτης οξέων» και το «Περί Αρχαίης Ιητρικής» έργα του Ιπποκράτη. Στα πλαίσια της πολιτικής - διαφωτιστικής του δράσης το 1830 εκδίδει με το ψευδώνυμο Γ. Πανταζίδης το βιβλίο «Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από Τούρκους Ελλάδα να πράξει εις τας παρούσας περιστάσεις, ώστε να μην υποδουλωθεί σε χριστιανούς τουρκίζοντες». Ο Κοραής συνέχισε να συγγράφει ακατάπαυστα ως τις αρχές του 1833.
Ο θάνατος του δασκάλου του γένους Αδαμαντίου Κοραή επήλθε στις 6 Απρολίου 1833. Δεκαεννιά μέρες πριν, στις 18 Μαρτίου, ενώ έσκυβε από το κάθισμά του, έπεσε στο δάπεδο. Είναι πιθανόν ότι έγινε κάποιο κάταγμα, καθώς παρουσίασε πόνους και δεν μπορούσε να σηκωθεί από το κρεβάτι. Υπέμεινε στωικά τα προβλήματά του. Ο συμπατριώτης του Κ. Πιτζιπιός, από τη Χίο, που έμεινε κοντά του τις τελευταίες νύχτες, αφηγείται ότι ο Κοραής πέθανε λέγοντας με όση δύναμη του απέμεινε τη λέξη «Πατρίς» και, κοιτώντας μια εικόνα του Δημοσθένη που υπήρχε στον τοίχο του δωματίου του, είπε: «Ναι, αυτός ήταν άνθρωπος». Και ξεψύχησε. Ο μεγάλος γιατρός και λόγιος, ο σύμβουλος και συμπαραστάτης των συγχρόνων του παραμένει ακατάλυτος δάσκαλος του γένους. Αρκεί να θυμηθούμε κάποια από τα πολλά που είπε: «Όταν τα φώτα λάμψουσι (παιδεία), η τυραννία εξ ανάγκης πρέπει να παύσει. Τούτο είναι αξίωμα της ηθικής και της πολιτικής, τόσον βέβαιον όσον τα μαθηματικά αξιώματα. Επιστήμαι και τυραννία ποτέ δεν συγκατοίκησαν ομού. Αν η τυραννία δεν προφτάσει να τας διώξει, πρέπει εξ άπαντος να διωχθεί από αυτάς».

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΙΕΡΟΠΑΙΣ
Από το χωριό Βελκοδίνο ή Βελισδόνι των Αγράφων (Ευρυτανία) καταγόταν ο λόγιος και γιατρός Νικόλαος, που έζησε τον 18ο αιώνα. Το επώνυμό του Ιερόπαις ήταν κατασκευασμένο από την ιδιότητα του ιερέα πατέρα του. Για τον ίδιο λόγο αναφέρεται και ως Παπαδόπουλος, ενώ λόγω της καταγωγής του φέρεται και ως Αγραφιώτης. Δεν μας είναι γνωστά πολλά για τη ζωή και τη δράση του. Όπως γράφει ο Σπ. Λάμπρος στον «Ελληνομνήμονα» (τόμος 3, σελίδα 473) ο Νικόλαος Ιερόπαις Παπαδόπουλος έγραψε «Περί Αμβλυωπίας». Επίσης έγραψε «Βιβλίον Φαρμακοποιίας καλούμενον Αυγή των Ιατρών ερανισμένον έτι πολλών παλαιών τε και νέων». Σώζεται σε χειρόγραφο κώδικα της Βιβλιοθήκης της Βουλής. Άλλο έργο του είναι το «Λεξικόν τινών βοτάνων συναχθέν παρά του εν ιατροίς λογιωτάτου Ιερόπαιδος του Αγραφιώτου κατά διαλέκτους τέσσαρας, ελληνικήν, ιταλικήν, αραβικήν και κοινήν». Ο αναφερόμενος εδώ γιατρός, συγγραφέας του «Περί Αμβλυωπίας», δεν πρέπει να συγχέεται με τον άλλον Νικόλαο Αγραφιώτη της ίδιας περίπου χρονικής περιόδου.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΕΝΤΟΤΗΣ
Αν και δεν είναι γιατρός ο Γεώργιος Βεντότης (Ζάκυνθος 1757 - Βιέννη 1795) δικαιούται τη μνεία στη σειρά αυτή ως μεταφραστής ιατρικών βιβλίων. Μορφή του νεοελληνικού διαφωτισμού, φίλος του Ρήγα Φεραίου, εκδότης ελληνικής εφημερίδας (1784) που δεν διασώθηκαν φύλλα της, λόγιος και συγγραφέας άφησε πολύτιμα για τον διαφωτισμό έργα. Ανάμεσά τους λεξικά ευρωπαϊκών γλωσσών, βιβλία γνώσεων του φυσικού κόσμου, «Αλφαβητάριον» και «Πινακίδιον» αριθμητικής για τα παιδιά κλπ. Η εδώ αναφορά του γίνεται για τη μετάφραση δύο εκλαϊκευτικών έργων του γιατρού André Tissot, τα οποία είχαν κυκλοφορήσει σε πολλαπλές εκδόσεις στις ευρωπαϊκές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα. Τα βιβλία, όπως αναφέρονται εδώ με τους πλήρεις τίτλους τους είναι: «Νουθεσία εις τον λαόν εις διαφύλαξιν της σωματικής υγείας» (Βενετία 1780, σε δύο τόμους) και «Αυνανισμού επιτομή. Ήτις περιγράφει τα διάφορα πάθη όπου γεννώνται από τας ασελγείς ηδονάς και μάλιστα από την επάρατον πράξιν της μαλακίας. Εκ της γαλλικής εις την ημετέραν απλήν διάλεκτον. Ενετίησι 1777 παρά Νικολάω Γλυκεί».

ΣΤΑΜΟΣ ΠΕΤΡΙΤΣΗΣ
Ο Στάμος Πετρίτσης (1758-1835) γεννήθηκε στο Ληξούρι της Κεφαλονιάς. Σπούδασε στην Ιταλία και δούλεψε σαν γιατρός στην Κεφαλονιά, στη Ζάκυνθο, την Πάτρα και τα Γιάννενα, όπου υπηρέτησε στην αυλή του Αλή. Από τους πρωτοπόρους του εμβολιασμού κατά της ευλογιάς, τον εφάρμοσε μαζικά στη Ζάκυνθο και την Πάτρα. Ο Κ. Τριανταφύλλου γράφει σχετικά: «Εξ ανεκδότου διατριβής του μανθάνομεν ότι πρώτος εισήγαγε το νέον σύστημα του δαμαλισμού εν Πάτραις και εν Ζακύνθω. Οι ιατροί έως τότε εφήρμοζον τον εγκενρισμόν. Πρώτος εις την ανατολήν εισήγαγε τον δαμαλισμόν ο ιατρός του Άγγλου πρέσβεως Σκωτ, διαδόσας το νέον σύστημα εις Αθήνας, εξέμαθε δε τον εν Πάτραις πρόξενον Στράνην. Ο Στράνης ανεκοίνωσε την μέθοδον και σύγγραμμα περί αυτής εις τον Πετρίτσην». Παράλληλα ήταν πολύ εγκυκλοπαιδικός και ασχολήθηκε με τη βοτανολογία και μελέτησε τη χλωρίδα της Κεφαλονιάς. Μετά το θάνατό του άφησε την περιουσία του για την ίδρυση Μέσης Σχολής στην ιδιαίτερη πατρίδα του.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΔΟΝΑΣ-ΠΑΣΧΑΛΗΣ
Ο Ιωάννης Δονάς - Πασχάλης (1761-1839) γεννήθηκε στην Κέρκυρα, όπου και πήρε τα πρώτα μαθήματα. Διδάχθηκε ακόμα λατινική και ιταλική γλώσσα και φιλολογία. Σπούδασε την ιατρική στην Ιταλία και ξαναγύρισε στην Κέρκυρα μετά τις σπουδές του. Εκεί άσκησε το επάγγελμά του και απέκτησε σημαντική φήμη τόσο ως γιατρός όσο και ως λόγιος. Η φήμη του έφτασε γρήγορα στα Γιάννενα και ο Αλή τον κάλεσε κοντά του, όπου κι έμεινε για πολλά χρόνια. Εκτός από τις ιατρικές του ασχολίες, ο Δονάς υπηρέτησε και τα γράμματα. Δημοσίευσε μελέτες ιατροκοινωνικές, φιλοσοφικές, γεωλογικές, αρχαιολογικές, μετέφρασε ποιήματα του Πετράρχη και του Τορκουάτο Τάσσο. Θεωρήθηκε ακόμα από τους πιθανούς συντάκτες της «Ελληνικής Νομαρχίας». Σύμφωνα με τις νεκρολογίες της εποχής, ξεχώριζε για την «οξύνοιαν, το ορθόν της κρίσεως, την ζωηρότητα της φαντασίας». Ακόμα ήταν φημισμένη η πολυμάθειά του για την οποία γράφεται στη νεκρολογία του: «Πόσαι άλλαι γνώσεις, πόση πολυμάθεια εστόλιζαν τον αγχίνουν τούτον άνδρα, το μαρτυρούν τα σωζόμενα ποιήματά του».

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ
Ο Αναστάσιος Γεωργιάδης ο Φιλιππουπολίτης (γεννήθηκε το 1773) έμεινε γνωστός με το παρωνύμιο Λευκίας, λόγω της πρόωρης λεύκανσης των μαλλιών του. Σπούδασε στην Ιένα και στη Βιέννη, όπου και πήρε το 1805 το διδακτορικό του δίπλωμα. Θέμα της διατριβής του ήταν το «Γυναικείων το Δεύτερο», βιβλίο της ιπποκρατικής συλλογής. Έγινε μέλος επιστημονικών εταιρειών (και εκτός της ιατρικής) στην Ιένα και το Χάλε, άσκησε δε το επάγγελμα στην πατρίδα του, ίσως και σε ευρωπαϊκές χώρες. Ανέπτυξε συγγραφική δράση και εξέδωσε στη Βιέννη διάφορα βιβλία τα οποία είτε έγραψε ο ίδιος είτε μετέφρασε από τη γερμανική γλώσσα. Γνωστότερα είναι τα εξής: «Περί πυρετού πεμφυγώδους ή λοιμού αφορισμός» και «Ιατροφιλοσοφική Ανθρωπολογία». Μετά την απελευθέρωση ο Λευκίας εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, είναι δε μεταξύ των πρώτων καθηγητών και ο πρώτος κοσμήτορας της νεοσύστατης τότε ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (1837). Πέθανε στην Αθήνα το 1860.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΡΟΥΣΗΣ
Ο Γεώργιος Ρούσης έζησε περί τα μέσα του 18ου αιώνα. Γεννήθηκε στη Σιάτιστα της Μακεδονίας και ήταν γιος ιερωμένου. Σπούδασε στην Πάντοβα γλώσσες, φιλολογία και ιατρική την οποία άσκησε στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Ήταν λόγιος και έγραφε αρχαιοπρεπή επιγράμματα. Κατά την περίοδο της διαμονής του στην Πάντοβα είχε εκδώσει κατάλογο με τα ονόματα και πληροφορίες για τους εκεί καθηγητές. Πέθανε στην πατρίδα του, έχοντας την εκτίμηση και την αγάπη των συμπατριωτών του.

ΛΑΖΑΡΟΣ ΣΚΡΙΒΑΣ
Την ίδια εποχή έζησε και ο Τραπεζούντιος στην καταγωγή Λάζαρος Σκρίβας, ιατροφιλόσοφος και δάσκαλος, που διετέλεσε γραμματέας του ηγεμόνα της Μολδαβίας Βοεβόδα Κωνσταντίνου Νικολάου. Ο Σκρίβας μετέφρασε από τη ρουμανική στη νεοελληνική Ιστορία των ηγεμόνων της Βλαχίας και Μολδαβίας με τον τίτλο «Ιστορία συνοπτική ου παράλληλος των ηγεμόνων της Ουγγροβλαχίας και Μολδαβίας, πόθεν, τίνες και τι έπραξαν και πόσα έτη έκαστος αυτός ηγεμόνευσε» (1734). Πέθανε το 1767.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΛΑΡΑΣ
Ο Γεώργιος Καλαράς από την Κόρινθο έζησε το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Σπούδασε ιατρική και μαθηματικά στην Πίζα και αναφέρεται ως φίλος και συμφοιτητής του Ιωάννη Κωλέττη. Έζησε και άσκησε την ιατρική στην Κόρινθο. Ασχολήθηκε με τα γράμματα, κυρίως με μεταφράσεις και υποστήριζε τη φωνητική γραφή, όπως ο Ιωάννης Βηλαράς, ο Αθανάσιος Ψαλλίδας, ο Χριστόδουλος Κονομάτης και άλλοι λόγιοι της εποχής. Στη φιλοδοξία τους ήταν, όπως γράφει ο Καλαράς, να μικρύνει η απόσταση από τον προφορικό στο γραπτό λόγο ώστε να ευκολυνθεί το κοινό στην πρόσβαση των γνώσεων. Προσπάθειές του για την έκδοση μιας γραμματικής της φωνητικής γλώσσας αντιμετώπισαν τεράστιες δυσκολίες που την ματαίωσαν. Όπως γράφει ο ίδιος σε επιστολή του προς τον Ιωάννη Βηλαρά, εκτός από τη Γραμματική είχε μεταφράσει σε φωνητική γραφή την Αριθμητική του Βιόζ, τη Γεωμετρία του Ζιάνδρε, ένα βιβλίο για την τουρκική θρησκεία, τον πρώτο τόμο του «Συστήματος της Φύσης» του Μιραμπό. «Τώρα», γράφει στον Βηλαρά, «καταγίνομαι να γράφω μίαν πρακτικήν γιατρικήν». Δεν κατόρθωσε όμως να εκδώσει οποιοδήποτε από τα βιβλία αυτά.

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΑΓΚΥΡΑΜΟΣ
Ο Δημήτριος Αγκύραμος, Κωνσταντινουπολίτης στην καταγωγή, έζησε τον 18ο αιώνα. Έκανε σπουδές Ιατρικής σε διάφορα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και μετά την επιστροφή του άσκησε το επάγγελμα στην Κωνσταντινούπολη. Επίσης οργάνωσε εκεί βοτανικό κήπο, τον οποίο εμπλούτισε με μεγάλη ποικιλία φαρμακευτικών φυτών. Μελέτησε τις θεραπευτικές τους ικανότητες σε διάφορες παθήσεις και απέκτησε φήμη όχι μόνο ως γιατρός αλλά και ως βοτανολόγος και ως λόγιος. Έγραψε μεγάλο πολύγλωσσο βοτανικό λεξικό στο οποίο δημοσιεύει περιγραφές των διαφόρων φυτών και τις θεραπευτικές τους εφαρμογές σε 6 γλώσσες: ελληνική, λατινική, γαλλική, περσική, αραβική και τουρκική.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΑΔΑΜΗΣ
Το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα αναφέρεται και ο Ιωάννης Αδάμης, ιατροφιλόσοφος από τη Μοσχόπολη της Βορείου Ηπείρου, που είχε σπουδάσει στη Χάλε. Το 1772 μεταφράζει εκεί το έργο του γιατρού Δαβίδ Σαμουήλ Μοδάι με τίτλο «Σύντομος ερμηνεία περί της ενεργείας και ωφελείας μερικών εκλεκτών και δοκιμασμένων ιατρικών...». Η μετάφραση «εις την απλήν των σημερινών Γραικών διάλεκτον παρά του ελαχίστου εν σπουδαίοις Ιωάννου Αδάμη» έγινε από τη λατινική γλώσσα.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΤΖΟΥΛΑΤΗΣ
Σύγχρονος του Κερκυραίου Ιωάννη Πασχάλη - Δονά ήταν ο Κεφαλλονίτης ιατροφιλόσοφος Ιωάννης Φραγκίσκος Τζουλάτης (1762-1805). Σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα, όπου κι αναγορεύτηκε διδάκτορας, ενώ έγινε και μέλος της Ιατρικής Ακαδημίας της Βενετίας. Το 1785 επέστρεψε στην Κεφαλονιά, όπου διορίστηκε αρχίατρος. Έλαβε επίσης πολιτικά αξιώματα (διοικητής Ιθάκης, βουλευτής το 1800, μέλος της Συνταγματικής Βουλής της Ιουνίου Πολιτείας). Έγραψε βιβλία περιγραφικά της πατρίδας του και πολιτικά κείμενα. Ενδιαφέρουσα είναι η διδακτορική διατριβή του (Βενετία 1787) με θέμα «Περί δυνάμεως της μουσικής εις τας παθήσεις, τα ήθη και τας ασθενείας και περί της ιατρικής χρήσεως του χορού».

ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΗΛΑΡΑΣ
Ο Ιωάννης Βηλαράς με καταγωγή από την Ήπειρο γεννήθηκε στα Κύθηρα (1770). Μαθήτευσε στη Σχολή του περίφημου Ψαλλίδα στα Ιωάννινα και σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα και στην Μπολόνια. Το 1797 μετείχε σε πολιτική κίνηση που εμπνεόταν από τον Ρήγα και φυλακίστηκε στη Βενετία. Απελευθερώθηκε όταν ο Ναπολέων κατέλαβε την πόλη. Επέστρεψε στα Ιωάννινα και επιλέχθηκε λόγω των σπουδών και των τίτλων του ως γιατρός του Βελή, γιου του Αλή Πασά, ακολουθώντας τον επί μια δεκαετία σε όλες τις στρατιωτικές μετακινήσεις του. Στα μεσοδιαστήματα ήταν γιατρός της οικογένειας του Βελή και η καταφυγή όλων των φτωχών της πόλης, στους οποίους παρείχε κάθε υπηρεσία δωρεάν. Μεταφέρουμε απόσπασμα από βιογραφικό σημείωμα που δημοσιεύθηκε στην «Ανθολογία» του «Παρνασσού» (1880) και το οποίο περιλαμβάνει ο Κωστής Παλαμάς (1935) σε άρθρο του για τον Βηλαρά: «Εγκατεστάθη εις την πατρίδα του Ιωάννινα, εξασκών το ιατρικόν του επάγγελμα και καλλιεργών τας Μούσας. Απωλέσας την περιουσίαν του κατά την εν έτει 1820 πολιορκίαν των Ιωαννίνων υπό των οθωμανικών στρατευμάτων και εις ευτελή περιελθών πενίαν, προς δε και υπό άλλων ψυχικών παθήσεων ταλαιπωρούμενος, κατέστρεψε το ζην κατά Δεκέμβριον του 1823 εν τινι χωρίω εις το Τσεπέλοβο του Ζαγορίου, όπου προς σωτηρίαν του είχε καταφύγει».
Ο Βηλαράς επεδίωξε να γίνει η αρχαία γνώση κτήμα των πολλών μέσα από μεταφράσεις στην κοινή γλώσσα. Ο ίδιος μετέφρασε τη «Βατραχομυομαχία» του Ομήρου σε ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους στίχους. Σε πεζό λόγο απέδωσε τον διάλογο «Κρίτων» του Πλάτωνα. Έγραψε ερωτική και σατιρική ποίηση και θεωρείται ένας από τους προδρόμους του Σολωμού. Στα σατιρικά του αποτελούν στόχο και οι γιατροί («Γιατρική παρηγοριά», «Συμβούλιο γιατρών»), κυρίως δε οι αυτοδίδακτοι εμπειρικοί γιατροί («Ο Ματσούκας ή ο αυτοδίδακτος γιατρός»). Στα πλαίσια της ενημέρωσης έγραψε (1822) κείμενο με τον τίτλο «Ο άνθρωπος και τα μέρη του», μια αδρή σωματολογία για τα παιδιά. Εκτός από το προδρομικής αξίας πρωτότυπο λογοτεχνικό του έργο ο Βηλαράς θεωρείται ο πρώτος βοτανολόγος της εποχής του και εκλεκτός φαρμακοποιός. Όπως γράφει ο Π. Σύρρος «μετέφρασε από τα ξενικά στη δημοτική πάμπολλους όρους και ονομασίες φαρμάκων».
Μια ακόμα πολύ σημαντική συνιστώσα του έργου του Βηλαρά είναι η ενασχόλησή του με τη γλώσσα. Όχι απλώς πίστευε και καλλιεργούσε τη λαϊκή γλώσσα - αναγκαία προϋπόθεση ακριβούς επικοινωνίας - αλλά και τη μελέτησε θεωρητικά. «Όσο ένα γένος φωτίζεται, τόσο η αίσθησή του ψηλαίνει σε κάθε είδος και η γλώσσα του αποκταίνει τη γλυκάδα και ημερωσύνη όπου αποκτούν και τα ήθη του». Και αλλού: «Χρειάζεται μια γλώσσα σε κάθε γένος για να γροικιέται. Η αληθινή γλώσσα ενού γένου είναι η κοινή και συνηθισμένη σε όλους. Η γλώσσα πρέπει να ορθογράφεται και [να] μιλιέται. Τέλος, όσο δε λείψουν οι προλήψεις των λογιωτάτων, το Γένος δεν γλέπει ποτέ του ημέραν». Ο Βηλαράς υποστήριξε ακόμα και τη φωνητική γραφή στο Βιβλίο του «Ρομέηκη Γλόσα» που, όπως γράφει ο ίδιος, αποτελούσε «γέννημα της φιλόγενης τρέλας μου». Ο γιατρός του Βελή και της φτωχολογιάς των Ιωαννίνων φιλοδόξησε όχι μόνο τη δημοτική γλώσσα αλλά τη ριζική αλλαγή στο εκπαιδευτικό σύστημα και στο πολιτιστικό επίπεδο της εποχής του.

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ
Γεννημένος στην Καστοριά ο Αθανάσιος Χριστόπουλος (1772-1847) φοίτησε σε σχολείο στο Βουκουρέστι. Αργότερα σπούδασε στη Βούδα γλώσσες, φιλολογία και ιατρική και ακόμα νομική και κοινωνικές επιστήμες στην Πάδοβα. Σταδιοδρόμησε στο Βουκουρέστι ως δάσκαλος και στο Ιάσιο ως δικαστής. Εκτιμήθηκε μάλιστα γιατί θεσμοθέτησε το ιδιωτικό δίκαιο της περιοχής. Ως γιατρός δεν είναι γνωστό αν εργάστηκε, μελέτησε όμως σε βάθος τον Ιπποκράτη και επεδίωξε να διαχωρίσει με φιλολογικά και γλωσσικά κριτήρια, τα γνήσια έργα του Ιπποκράτη από τα νόθα της ιπποκρατικής συλλογής. Φιλικός, έφρασε πριν την επανάσταση του 1821 ως εθναπόστολος στα Επτάνησα. Πέρα από όλα αυτά ο Αθανάσιος Χριστόπουλος διακρίθηκε ως λυρικός ποιητής που αποκλήθηκε «νέος Ανακρέων». Είναι ένας από τους προδρόμους της νεοελληνικής ποίησης και αναφέρεται ως «δάσκαλος» του Σολωμού, μαζί με τον Βηλαρά, στα προλεγόμενα του Ιάκωβου Πολυλά που διέσωσε και εξέδωσε το έργο του εθνικού ποιητή. Ο Χριστόπουλος έφυγε το 1836 στην Τρανσυλβανία, όπου και πέθανε το 1847.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΠΥΡΡΟΣ
Ο Διονύσιος Πύρρος (αρχικά Πούρος ή Μπούρρος) είναι πολυσύνθετη και καρποφόρα προσωπικότητα στη νεοελληνική ιατρική. Γεννήθηκε στην Καστανέα Τρίκκης (1774 ή 1777), εκπαιδεύτηκε στη Μονή Μεταμόρφωσης στα Μετέωρα και χειροτονήθηκε διάκονος. Μετά από διάφορα ταξίδια και εκτός του ελλαδικού χώρου, κατέληξε στις Κυδωνίες ως μαθητής επί 3 χρόνια του περίφημου Βενιαμίν του Λεσβίου. Συνέχισε με άλλα μαθήματα κοντά στον Αθανάσιο τον Πάριο στη Χίο, από όπου έφυγε για να φοιτήσει στην ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου της Παβίας (1806-1817). Τους θερινούς μήνες εκτός από κλινική πρακτική σε εκκλησιαστικά νοσοκομεία παρακολούθησε μαθήματα αστρονομίας. Σε ταξίδι του στην Αυστρία γνώρισε το σοφό ορυκτολόγο Βέρνερ. Ο Πύρρος μετέφρασε το σύγγραμμά του στα ελληνικά και ο Βέρνερ του χάρισε μια συλλογή 300 ορυκτών που ο Πύρρος έφερε και παρουσίασε σε έκθεση στην Αθήνα. Άσκησε την ιατρική στα όρια της Ελλάδας και σε μέρη της τουρκικής επικράτειας με σημαντικές επιτυχίες και ειδική αναγνώριση από τις τουρκικές αρχές.
Το πολυσχιδές έργο του Πύρρου μπορεί να διακριθεί σε ιατρικό και εξωιατρικό. Από το δεύτερο σημειώνουμε την αναγνώρισή του ως «Πατριαρχικού Αρχιμανδρίτου» από τον Γρηγόριο Ε', με την άσκηση όλων των σχετικών καθηκόντων. Το 1827 ίδρυσε στο Μυστρά χαρτοποιείο και αργότερα άλλο στ Άργος. Τύπωσε χάρτες, κατασκεύασε υδρόγειο σφαίρα, ουράνια σφαίρα με αποτύπωση των αστέρων και των αστερισμών, κατασκεύασε «οδόμετρον» για τη μέτρηση αποστάσεων κλπ. Επίσης δίδαξε θετικές επιστήμες και έγραψε εξωιατρικά επιστημονικά βιβλία. Σημειώνουμε «Περί μαγνητισμού» (1818), «Χημική των τεχνών» (1828), «Πρακτική Αστρονομία» (1836), «Ορυκτολογία» (1837). Έγραψε ακόμα τουλάχιστον πέντε παιδαγωγικά βιβλία, δύο ιστορικά, οκτώ θεολογικά και άλλα περιηγητικά και αυτοβιογραφικά. Τα παιδαγωγικά βιβλία του Πύρρου παρέμειναν σε χρήση επί σειρά ετών έως και τα μέσα του 19ου αιώνα. Ειδικά η «Χειραγωγία των Παίδων» έκανε τρεις εκδόσεις.
Εξίσου σημαντικό είναι τόσο το πρακτικό όσο και το θεωρητικό ιστορικό έργο του Πύρρου. Άσκησε συστηματικά και κατ’ επάγγελμα την ιατρική σε διάφορα μέρη, ενώ σε όλο το διάστημα των αγώνων της εθνεγερσίας υπηρέτησε ως χειρουργός περιθάλποντας τραυματίες του πολέμου. Βρέθηκε στην πολιορκία της Τριπολιτσάς και μετά την άλωσή της βοήθησε στην αντιμετώπιση των επιδημιών που είχαν ξεσπάσει εκεί. Το 1813 δίδαξε ενήλικους στην ιατρική, μαζί με τον περίφημο μοναχό. Το 1835 εκλέχτηκε πρώτος πρόεδρος της πρώτης επιστημονικής ένωσης της χώρας, της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών. Από τα ιατρικά του συγγράμματα σημειώνουμε «Φαρμακοποιία γενική» κατά μετάφραση με πολλές προσθήκες (1815), η οποία αναφέρεται ως «δεκαπεντάκις τυπωθείσα». Το «Εγκόλπιον των ιατρών» εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1831 (δύο τόμοι) και από τότε κατ’ επανάληψη με τελευταία χρηστική έκδοση εκείνη του 1916 στη Νέα Υόρκη. Επίσης «Βοτανική Γενική πλουσιωτάτη και εντελεστάτη...» (1850). Ο Πύρρος πέθανε το 1853.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΩΛΕΤΤΗΣ
Αν και έφτασε ως και πρωθυπουργός της Ελλάδας, ο γιατρός Ιωάννης Κωλέττης μικρή εκτίμηση κέρδισε από την ιστορία. Θεωρείται ότι το κομματικό ρουσφέτι, οι ισορροπίες ανάμεσα σε αντίθετες κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις και η αποδοχή καθοριστικού ρόλου των ξένων δυνάμεων ήταν τα επικρατούντα χαρακτηριστικά της πολιτικής του παρουσίας. Ο Κωλέττης είχε γεννηθεί στο Συρράκο Ιωαννίνων το 1774 ή το 1780 και άρχισε την επαγγελματική του σταδιοδρομία ως εμπορικός υπάλληλος. Με την ενίσχυση ενός οικονομικά ισχυρού συγγενούς του σπούδασε ιατρική στην Πίζα. Εγκαταστάθηκε στα Ιωάννινα, μετά επτά χρόνια απουσίας και διορίστηκε γιατρός του Μουχτάρ, γιου του Αλή Πασά. Γι’ αυτό το λόγο ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, στα «Απομνημονεύματά» του τον χαρακτηρίζει απαξιωτικά ως «μαθητή του Αλήπασα». Άξιος μαθητής, καθώς κατάφερε να ξεφύγει με πονηριά, όταν ο Αλής αποστάτησε από τον Σουλτάνο. Ο Κωλέττης ήταν Φιλικός και από μερικούς θεωρείται ως ο «Ανώνυμος ο Έλλην» που έγραψε την «Ελληνική Νομαρχία».
Ο Μακρυγιάννης κατηγορεί τον Κωλέττη ως γιατρό, προφανώς εξαιτίας των πολιτικών τους αντιθέσεων. «Οι άλλοι γιατροί οπού ‘ρθαν φέραν κι από ‘να γλυστήρι (κλυστήριον) και γιατρικά και τήραγαν τους αστενείς. Εσύ, του είπα, ούτε αυτά ήφερες, ούτε αστενείς κοίταξες». Παρόλα αυτά σε κάποιες περιόδους της ζωής του και μετά την απελευθέρωση εξέταζε ασθενείς. Επειδή μάλιστα ντρεπόταν να ζητά αμοιβές, άφηνε σε κάποιο σημείο των σπιτιών που πήγαινε το παλτό του, στις τσέπες του οποίου άφηναν αμοιβές ή δώρα. Ως Γραμματεύς (υπουργός) των Εσωτερικών, με αρμοδιότητες σε θέματα υγείας, ενέκρινε την ανέγερση του πρώτου «Πολιτικού» νοσοκομείου («Ελπίς»), που ονομάστηκε έτσι σε4 αντιδιαστολή προς το πρώτο στρατιωτικό νοσοκομείο που είχε ανεγερθεί πριν σε σχέδια του Βάιλερ. Πέθανε στα 31 Αυγούστου 1847 από χρόνιο νεφρικό νόσημα. «Σε δυο-τρεις ημέρες», γράφει ο Μακρυγιάννης, «τον κολλάγει ένας νεφρίτης και γύριζε και φώναζε νύχτα και ημέρα. Του βαστήχτη το κάτουρό του. Μαζώχτηκαν όλοι οι γιατροί», όχι μόνο γιατί ένας επώνυμος πολιτικός, αλλά και γιατί ήταν ένας συνάδελφός τους.

Γ. ΘΕΡΕΙΑΝΟΣ
Ο Γ. Θερειανός από τη Ζάκυνθο (1775-1850) σπούδασε ιατρική στην Πάδοβα και μετεκπαιδεύτηκε στην Παβία, Μπολόνια, Πίζα καθώς και στο Παρίσι. Έγραψε στα ιταλικά διάφορα ιατρικά μελετήματα και γενικότερα επιστημονικά δοκίμια. Έγινε κι αυτός γιατρός του Αλή και του γιου του Βελή (ή σύμφωνα με άλλους του Μουχτάρ). Μετά την πτώση του Αλή, ο Θερειανός διέφυγε μαζί με τους θησαυρούς του Μουχτάρ, που τους παρέδωσε στον Άγγλο πρόξενο της Λευκάδας. Το 1826 διορίζεται καθηγητής της Φυσιολογίας και της Παθολογίας στην Ιόνιο Ακαδημία. Μετά τη διάλυση της Ιατρικής Σχολής ο Θερειανός, χάρη στην ευρύτερη επιστημονική του κατάρτιση, πήρε την έδρα της Φυσικής στο Φυσικομαθηματικό τμήμα της Ακαδημίας (1828). Κατέλαβε ακόμα σπουδαίες διοικητικές θέσεις, όπως έφορος της Ιονίου Ακαδημίας, έφορος των Υγειονομικών της Ιονίου Πολιτείας κ.α. Φύση ανήσυχη και τυχοδιωκτική, έφυγε το 1836 για την Κωνσταντινούπολη, όπου άρχισε νέα πετυχημένη σταδιοδρομία σαν γιατρός των Σουλτάνων.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
Από τις πολλές ιδιότητες του Ιωάννη Καποδίστρια η λιγότερο γνωστή είναι ίσως, η ιατρική. Οι περισσότεροι τον γνωρίζουν ως διπλωμάτη με διεθνή δραστηριότητα, ως υπουργό του Τσάρου και ως πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας. Γόνος παλιάς οικογένειας, ο Καποδίστριας γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1776. Το 1794 εγγράφεται στην ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Το 1797 επιστρέφει στην πατρίδα του όπου ασκεί την ιατρική, με ιδιαίτερη δεξιότητα στις χειρουργικές πράξεις. Την περίοδο 1798-199 διορίζεται στη θέση του Αρχίατρου του προσωρινού Οθωμανικού και Ρωσικού Στρατιωτικού Νοσοκομείου της Κέρκυρας. Είναι η περίοδος της προσωρινής Ρωσοτουρκικής κατοχής των Ιονίων Νησιών. Το 1802 παίρνει την πρωτοβουλία για την ίδρυση του Εθνικού Ιατρικού Συλλόγου, που αποτελεί την πρώτη επαγγελματική και επιστημονική ένωση στον μετέπειτα ελλαδικό χώρο. Ο Καποδίστριας εκλέγεται γραμματέας του συλλόγου και αναπτύσσει επιστημονικές δραστηριότητες. Αναφέρονται μάλιστα και επιστημονικές ανακοινώσεις του στην Ιόνιο Ακαδημία αλλά και στον Εθνικό Ιατρικό Σύλλογο. Μια από τις ανακοινώσεις του αυτές δημοσιεύθηκε στο (φιλολογικό) περιοδικό «Mercurio Litterario».
Το δημοσίευμα του Καποδίστρια αναφέρεται σε περίπτωση γέννησης πεντάδυμων στον έβδομο μήνα της κύησης «εκ πατρός Ισραηλίτου» (από τη γνωστή εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας) και «μητρός εκ Κεφαλληνίας». Οι άλλες ανακοινώσεις του, για τις οποίες δεν γνωρίζουμε αν είχαν δημοσιευθεί είναι, σύμφωνα με πολλές αναφορές, οι ακόλουθες: «Δοκίμιον περί της καταγωγής των ατομικών διαφορών του ανθρωπίνου οργανισμού» και «Δοκίμιον περί Ιατρικής Χειρουργίας και Φαρμακολογίας». Εκτός από την επιστημονική αναπτύσσει και πλούσια πολιτιστική και κοινωνική δραστηριότητα. Στα πλαίσια της δεύτερης ιδρύσει τη Δημόσια Ελληνική Σχολή, Ο Μ.Γ. Λυκίσσας αναφέρει ότι διετέλεσε επιθεωρητής παιδείας, ότι ίδρυσε στο νησί 40 σχολεία και σχολή για την επιμόρφωση των κρατικών λειτουργών. Ήδη από το 1803 του ανατίθενται από την προσωρινή τοπική κυβέρνηση διάφορα δημόσια αξιώματα, τα οποία τον απομακρύνουν από τις ιατρικές δραστηριότητές του.
Στα επόμενα χρόνια ανατίθενται στον Ιωάννη Καποδίστρια από την Ιόνιο Πολιτεία διάφορες διοικητικές - πολιτικές θέσεις στην Κέρκυρα και την Κεφαλονιά, ενώ του ανατίθεται η οργάνωση της άμυνας της Λευκάδας απέναντι στον κίνδυνο εισβολής του Αλή Πασά. Οι επιτυχίες του Καποδίστρια, του άνοιξαν το δρόμο για διεθνή σταδιοδρομία μέσω της ρωσικής κυβέρνησης (Ρωσία, Αυστρία, Βλαχία, Ελβετία - όπου και θέσπισε το ισχύον σύστημα των καντονιών). Ακολούθησε η εκλογή του από τη Γ' Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας στη θέση του Κυβερνήτη του νεοσύστατου περιορισμένου, κατεστραμμένου και σπαρασσομένου νεοελληνικού κράτους. Η σύγκρουσή του με συμφέροντα και αντιλήψεις ήταν έντονη. Έχοντας σαφείς και έγκυρες γνώσεις ιατρικής νομοθετούσε μέτρα περιστολής επιδημιών και απαιτούσε την αυστηρή τήρησή τους από όλους. Αναφέρεται για παράδειγμα η ρήξη με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη γιατί ο Κυβερνήτης δεν επέτρεψε τη δημόσια και πολυάνθρωπη συγκέντρωση στο γάμο ενός γιου του Κολοκοτρώνη στα Ναύπλιο, επειδή λόγω επιδημίας δεν επιτρέπονταν οι συναθροίσεις. Ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε το πρωί της Κυριακής 27 Σεπτεμβρίου 1831, την ώρα που έμπαινε στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΤΑΓΙΑΠΕΡΑΣ
Ο Διονύσιος Ταγιαπέρας ή Ταγιαπιέρας (1777-1842) γεννήθηκε στη Ζάκυνθο. Μετά τις σπουδές του στο Παρίσι γύρισε στην πατρίδα του όπου και πρωτοδούλεψε ως γιατρός. Το μικροπρεπές όμως κλίμα ανάμεσα σε ανταγωνιζόμενους συναδέλφους τον ανάγκασε να εκπατρισθεί. Αυτή ήταν η δεύτερη φορά της αυτοεξορίας του Ταγιαπέρα. Η πρώτη ήταν για πολιτικούς λόγους, όταν οι «Ρωσοτούρκοι» έδιωξαν τους Γάλλους από τα Επτάνησα. Με το δεύτερο εκπατρισμό του κατέφυγε στην αυλή του Αλή, ως γιατρός του ίδιου και του γιου του Βελή. Εκεί συνδέθηκε με τους άλλους συναδέλφους του και κυρίως με τον Βηλαρά.
Στη Ζάκυνθο ξαναγύρισε στα 1820, όταν άρχισε η δίωξη του Αλή. Κι εκεί όμως είχε γρήγορα περιπέτειες. Οι Άγγλοι «προστάτες» τον φυλάκισαν μαζί με άλλους συντρόφους του που εκδηλώνονταν υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας. Μετά την απελευθέρωση συνεργάστηκε στο Ναύπλιο με τον Καποδίστρια. Μετά τη δολοφονία του Κυβερνήτη ο Ταγιαπέρας ξαναγύρισε στη Ζάκυνθο ως γιατρός της φτωχολογιάς. Στις λογοτεχνικές του δημιουργίες περιλαμβάνεται το έργο «Κυρά Φροσύνη», με μνήμες από τα Ιωάννινα και τον Αλή.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΓΡΑΦΙΩΤΗΣ
Ο Νικόλαος Αγραφιώτης, ο δεύτερος γιατρός που φέρεται με το ίδιο όνομα, έζησε τα τέλη του 18ου αιώνα. Προφανώς και αυτός είχε καταγωγή από κάποιο χωριό των Αγράφων, δεν γνωρίζουμε όμως ποιο, ούτε αν ήταν από το θεσσαλικό ή από το ευρυτανικό τμήμα τους. Αναφέρονται στα Άγραφα 120 χωριά και οικισμοί, που γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη κυρίως κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Εντυπωσιακή ήταν η ανάπτυξη της παιδείας στην περιοχή και εκατοντάδες λόγιοι είχαν εκπαιδευτεί στις δέκα σχολές που λειτουργούσαν στα Άγραφα, ορισμένες ήδη από τον 17ο αιώνα. Ένας από αυτούς τους λογίους ήταν και ο γιατρός Νικόλαος Αγραφιώτης. Όπως γράφει ο Κ. Σάθας στο έργο του «Νεοελληνική Φιλολογία» (1868), ο αναφερόμενος γιατρός μας άφησε το ερανιστικό - ανασκοπητικό έργο «Ελλήνων ιατρών παλαιών τε και μεταγενεστέρων Επιτομή».

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
Ο Ευστάθιος Αθανασίου είναι λόγιος και γιατρός του τέλους του 18ου αιώνα. Η καταγωγή του δεν μας είναι γνωστή, σπούδασε όμως στην πόλη Χάλε (Halle) της Σαξονίας, όπου και αναγορεύτηκε διδάκτωρ το 1794. Έγραψε τη μελέτη «Ιστορία της ρίζης σκίλλας της θαλασσίας. Φυσικοϊατρικαί αποδείξεις» (Historia Radicis Scillae Maritimae. Physicomedicae Specimini). Στο τέλος του βιβλίου ο Αθανασίου παραθέτει σχόλια τα οποία Έλληνες και ξένοι γιατροί του είχαν γράψει.

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ
Ο Δημήτριος Αλεξανδρίδης γεννήθηκε στον Τύρναβο (1780) και ήταν ανιψιός του περίφημου Άνθιμου Γαζή. Από τα μαθήματα του Ιωάννη Πέζαρου ήρθε σε επικοινωνία με το πνεύμα και τα μηνύματα του Διαφωτισμού. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Ιένας ιατρική, ορυκτολογία και φιλολογία, ενώ ασχολήθηκε και με τις ξένες γλώσσες. Εκτός από τα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά γνώριζε αραβικά, τουρκικά, περσικά και ορισμένες ευρωπαϊκές γλώσσες. Αξιοποίησε το σύνολο των γνώσεών του και εκτός από φημισμένος γιατρός διακρίθηκε ως φιλόλογος και σημαντικός ανατολιστής. Ο Αλεξανδρίδης έχει σπουδαία συμβολή στον ελληνικό τύπο. Το 1812 κυκλοφόρησε στη Βιέννη την εφημερίδα «Ελληνικός Τηλέγραφος» που διατηρήθηκε ως το 1836. Παράλληλα από το 1817 και ως το 1821 κυκλοφόρησε το φιλολογικό παράρτημα της εφημερίδας με τον τίτλο «Φιλολογικός Τηλέγραφος». Το περιοδικό παρακολουθούσε την πολιτιστική - φιλολογική δραστηριότητα, ενώ έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ανατολικές φιλολογίες και ανάμεσά τους την αραβική και την κινεζική.
Ο Αλεξανδρίδης εκτός από την επιμέλεια της έκδοσης των εντύπων του δημοσίευσε άρθρα του και στο έντυπο «Λόγιος Ερμής», μετέφρασε βιβλία και έγραψε άλλα με αντικείμενο τις ανατολικές γλώσσες. Το 1806 εκδίδει στη Βιέννη το έργο του «Ελληνικός καθρέπτης» με βιογραφικές και βιβλιογραφικές καταγραφές από την αρχαιότητα έως την άλωση. Ακολουθεί η δίτομη «Ιστορία της Ελλάδος από της πρώτης καταβολής των ελληνικών πραγμάτων άχρι της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως» του Goldsmith (Βιέννη 1806). Στη 2η έκδοση του έργου προσθέτει και τρίτο τόμο με αντικείμενο τη Βυζαντινή ιστορία. Το 1812 εκδίδει πάντα στη Βιέννη, τη «Γραμματική Γραικικο-Τουρκική» και δύο λεξικά, το «Λεξικόν Πρόχειρον της Γραικικής και Τουρκικής Διαλέκτου» και το «Λεξικόν Τουρκικο-γραικικόν σύντομον». Εξέδωσε επίσης (1807) με δαπάνη των αδελφών Ζωσιμάδων μετάφραση μιας αραβικής γεωγραφίας του «Αμπουλφέδα Ισμαήλ βασιλέως της Απαμείας», συμπληρωμένη «μετά τινών υποσημειώσεων υπό Δημητρίου Αλεξανδρίδου ιατρού του εκ Τυρνάβου της Θεσσαλίας και μέλους αντεπιστέλλοντος των εν Ιένη εταιριών της Ορυκτολογίας και της Φυσικής», όπως γράφει στον μακρύ τίτλο του βιβλίου.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΟΦΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ
Ο Παναγιώτης Σοφιανόπουλος (1786-1856) καταγόταν από το χωριό Σοπωτό των Καλαβρύτων. Σπούδασε στην Ιταλία και τη Γαλλία και εργάστηκε ως γιατρός στα Λαγκάδια Γορτυνίας. Στην Πάτρα και στα Καλάβρυτα. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία το 1819 και πήρε μέρος στην Επανάσταση του 1821 ακολουθώντας το εκστρατευτικό σώμα του Δημήτρη Υψηλάντη. Αργότερα υπηρέτησε στο σώμα του Ιωάννη Γκούρα, του οποίου διετέλεσε και γραμματέας. Γιατρός και ιατροδιδάσκαλος (έτσι αναφέρεται και από τον Διονύσιο Πύρρο), ασχολήθηκε με τον πολιτικό ακτιβισμό και τον τύπο. Στην εφημερίδα του «Πρόοδος», που εκδόθηκε από το 1836 και έως το 1854 δημοσίευε και ιατρικά άρθρα. Εξέδωσε ακόμα τα περιοδικά «Σωκράτης» (1838-1848) και «Νέος Κόσμος» (1849-1854), στα οποία επίσης κατά περίπτωση δημοσίευε ιατρικά άρθρα. Το 1842 εξέδωσε μετάφραση του έργου «Περί αδικημάτων και ποινών» με σαφή πολιτικό χαρακτήρα, ενώ κατά καιρούς έγραφε και έθετε σε κυκλοφορία πολιτικά φυλλάδια, συχνά και με ψευδώνυμα. Τον Απρίλιο του 1844 η Ιερά Σύνοδος αφόρισε το βιβλίο του «Ο Ευαγγελισμός της Προόδου».
Ο γιατρός και ιατροδιδάσκαλος Παναγιώτης Σοφιανόπουλος ήταν ουτοπιστής σοσιαλιστής και αγωνίστηκε για τα δικαιώματα της γυναίκας και την ισονομία. «Πρέπει να λείψουν τα μεταξύ γυναικός και ανδρός διαφράγματα», γράφει «τα οποία επύκνωσεν η δεισιδαιμονία και η υποκρισία και αι γυναίκες είναι ανάγκη να κυβερνούν τας ανθρωπίνας κοινωνίας μαζί με τους άνδρας». Αντιτάχθηκε στις αυθαιρεσίες των Βαυαρών μέσα από έντονη αρθρογραφία στα έντυπά του. Για επιθετικό άρθρο κατά της κυβέρνησης καταδιώχθηκε το 1838, πλήρωσε πρόστιμο, φυλακίστηκε, είδε την κατάσχεση του εντύπου του από το Κράτος και την κατεδάφιση του σπιτιού του από τον όχλο. Ανάμεσα στις ιδέες που προπαγάνδιζε ο Σοφιανόπουλος, έχοντας εμπειρία πολέμων και όσων αυτοί συνεπάγονται, ήταν η καταστροφή κάθε πολεμικής μηχανής. «Χρειάζονται τσάκισμα όλων των πολεμικών μηχανών και απώλεια τυφεκίων, χαντζαριών, βαγιονέτων κλπ.». Κι ακόμα υποστήριζε την ένωση όλων των βαλκανικών λαών: «κανένα μην ερωτάτε, ούτε αυτόχθονα, ούτε ετερόχθονα. Το μέλλον σας κρέμεται από την ένωσίν σας...».

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ
Τέλη του 18ου αιώνα γεννήθηκε στην Κοζάνη ο Γεώργιος Κωνσταντίνου Σακελλαρίου. Μετά τις εγκύκλιες σπουδές που συμπλήρωσε στην πατρίδα του, σπούδασε γλώσσες και φιλοσοφία στην Ουγγαρία. Στη συνέχεια πήγε για ιατρικές σπουδές στη Βιέννη. Συνέχισε την εκπαίδευσή του στη Βλαχία, κοντά στον ιατροφιλόσοφο και πεθερό του Δημήτρη Καρακάση. Τελικά επέστρεψε στη Μακεδονία, όπου και εργάστηκε ως γιατρός σε διάφορες πόλεις εξυπηρετώντας τους συμπατριώτες του «μετ’ ευφημίας και επαίνων πολλών», όπως γράφει ο Ζαβίρας. Από το 1788 ως το 1797 μετέφρασε διάφορα έργα από διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες. Μεταξύ των μεταφράσεων του Σακελλαρίου περιλαμβάνονται η τραγωδία «Ρωμαίο και Ιουλία» (όπως απέδωσε τα ονόματα), τα μελοδράματα «Ορφεύς και Ευρυδίκη», «Τηλέμαχος και Καλυψώ» και τις τραγωδίες «Ρόμπερτ και Φλοριάδε» και «Κόδρος». Το 1796 μεταφράζει από τα γερμανικά την «Αρχαιολογία συνοπτική των Ελλήνων» και ένα χρόνο μετά το διάσημο τότε έργο «Περιήγησις του νέου Αναχάρσιδος εις την Ελλάδα». Ιατρικές συγγραφές του ιατροφιλόσοφου Σακελλαρίου δεν είναι γνωστές.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΓΛΑΡΑΚΗΣ
Ο Γεώργιος Γλαράκης (Χίος 1798 - Αθήνα 1855) διδάχτηκε αλλά και δίδαξε στην πατρίδα του μαθηματικά και φυσική. Εργάστηκε σε εμπορική επιχείρηση της Κωνσταντινούπολης και αργότερα, με την οικονομική στήριξη των αρχών της Χίου, σπούδασε ιατρική στη Γερμανία και έγινε διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο του Göttingen. Μετεκπαιδεύτηκε στη Βιέννη, όπου ήρθε σε προσωπική επαφή με εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Επέστρεψε στην πατρίδα του για να ανταποδώσει στους συμπατριώτες του τις δικές του εκπαιδευτικές αλλά και ιατρικές υπηρεσίες. Ακολούθησε γρήγορα η επανάσταση, την οποία ξεκίνησαν οι Σαμιώτες υπό τον Λογοθέτη και τον επέλεξαν να τους εκπροσωπήσει στη συνέλευση της Κορίνθου, εξασφαλίζοντας βοήθεια για τη Χίο. Δυστυχώς, η σφαγή που ακολούθησε δεν του επέτρεψε την επιστροφή. Ασχολήθηκε σε διάφορα πολιτικά και διοικητικά καθήκοντα, σε όλη τη διάρκεια της επανάστασης και μετά, ενώ στην προσφορά του περιλαμβάνεται η συμβολή του στην ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών και της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Μετά τη διακοπή της πολιτικής του δράσης (1839) άσκησε την ιατρική στην Αθήνα ως το 1843.

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΑΡΣΑΚΗΣ
Γιατρός, συγγραφέας και εθνικός ευεργέτης ο Απόστολος Αρσάκης (1790 ή 1792-1874) γεννήθηκε στην περιοχή της Κορυτσάς (Χοτόχοβο Βορείου Ηπείρου). Μαθητής του Νεόφυτου Δούκα, σπούδασε ιατρική στη Halle (Σαξονία) και διακρίθηκε για τις ικανότητές του. Το θέμα της διδακτορικής του διατριβής δεν ήταν κλινικό, αλλά θέμα βασικής έρευνας και είχε τίτλο «Ανατομική περιγραφή του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού των ιχθύων». Ειδικεύτηκε στη χειρουργική και εργάστηκε στο Βουκουρέστι σε διοικητικά αξιώματα, διετέλεσε δε γραμματέας του ηγεμόνα Κούζα. Μετά τη συγκρότηση της Ελλάδας σε κράτος εκλέχτηκε βουλευτής και διορίστηκε υπουργός εξωτερικών. Η σημαντική δωρεά του στη «Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία», την οποία ίδρυσε, συνέβαλλε ουσιαστικά στη νεοελληνική εκπαίδευση. Ως συγγραφέας ο Αρσάκης έγραψε ωδή στον αυτοκράτορα Ναπολέοντα (1811), παρακινώντας τον να απελευθερώσει την Ελλάδα. Το 1813 δημοσίευσε στον «Λόγιο Ερμή» συνοπτική ιστορία της ιατρικής, ενώ αναφέρεται και η συγγραφή του ειδυλλίου «Θύρσις και Δάφνη» κατά μίμηση εκείνων του Θεόκριτου.

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΖΑΒΟΣ
Ο Βασίλειος Ζαβός γεννήθηκε στην Ιθάκη κατά τον 18ο αιώνα. Είναι πιθανό ότι πέθανε σε προχωρημένη ηλικία το 1836. Σπούδασε στην Ιταλία ιατρική, μαθηματικά, χημεία, ελληνική και λατινική φιλολογία. Εργάστηκε ως γιατρός στην Ιθάκη. Η αγάπη του κόσμου τον έκανε να ασχοληθεί με την πολιτική της Ιονίου Πολιτείας, έγινε βουλευτής και γερουσιαστής. Επίσης είχε υπηρετήσει με διπλωματική ιδιότητα στην αυλή του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, ως αντιπρόσωπος της Γαλλικής Δημοκρατίας. Όταν ο Αλή αξίωσε από τις αρχές της Ιονίου Πολιτείας βάσει συμφωνιών την παράδοση των Ελλήνων οπλαρχηγών που είχαν καταφύγει στον Κάλαμο με τις οικογένειές τους, αλλιώς απειλούσε να καταλάβει τη Λευκάδα, ο Ζαβός έκανε τη διαπραγμάτευση και πέτυχε να λύσει το ακανθώδες πρόβλημα. Αναφέρεται ότι είχε συντάξει στατιστικούς πίνακες για την Ιθάκη, δεν γνωρίζω όμως αν έχουν δημοσιευθεί.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΣ
Ο Στέφανος Κανέλλος είναι μια σπουδαία αλλά αγνοημένη φυσιογνωμία της ελληνικής ιστορίας. Συμβαίνει άλλωστε συχνά η υστεροφημία των ιστορικών προσώπων να μην είναι ανάλογη της προσφοράς τους. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη (1798) και ευτύχησε να είναι μαθητής του Χιώτη λογίου (και μητροπολίτη) Δωρόθεου Πρώιου, με ιδιαίτερες επιδόσεις στα μαθηματικά και τη φιλοσοφία. Το 1818 σε ηλικία 20 ετών αρχίζει σπουδές ιατρικής στη Βιέννη, τις οποίες συνέχισε στο Βίτσμπουργκ, όπου πήρε και το διδακτορικό του δίπλωμα. Η διατριβή του είχε ως τίτλο «Περί της θεραπείας των νεκροφανών» και περιλαμβάνει τρόπους για την αντιμετώπιση των πνιγμένων, των παγόπληκτων, των απαγχονισμένων, των δηλητηριασμένων από τοξικά αέρια και των κεραυνόπληκτων. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια πρώιμη και πρωτοποριακή μελέτη στο αντικείμενο που σήμερα χαρακτηρίζουμε ως ανάνηψη και εντατική θεραπεία. Ο Κανέλλος δούλεψε ως γιατρός, αλλά και σε άλλα πεδία: στρατιωτικός, εθνικός διαφωτιστής, διοικητικός υπάλληλος, λόγιος.
Μια από τις φιλοδοξίες του ήταν να ασχοληθεί με το θέμα της ανάνηψης - εντατικής θεραπείας στην Ελλάδα, μετά την απελευθέρωσή της. «Ίσως να πετύχω κάποτε, αν μου δοθεί η ευκαιρία και οι περιστάσεις, με τη γνωστοποίηση αυτού του δοκιμίου, [] να προκαλέσω το ενδιαφέρον σε μια χώρα όπου είναι άγνωστη σχεδόν κάθε μορφή νοσοκομειακών ιδρυμάτων και όπου πεθαίνουν τόσοι τραυματισμένοι νεκροφανείς χωρίς βοήθεια...». Το 1819 ο Κανέλλος γυρίζει στην Κωνσταντινούπολη, όπου εργάζεται ως γιατρός και ως διδάσκαλος στα ελληνικά σχολεία. Το 1821 πολέμησε στον Ιερό Λόχο και είναι μεταξύ των 100 που διασώθηκαν. Το 1823 συνοδεύει τον Τομπάζη ως εθελοντής πολεμιστής στην Κρήτη. Όμως η επιδημία της πανούκλας που έπληξε τότε το νησί πρόσβαλε πολύ κόσμο, κυρίως στα μέρη του Ρεθύμνου και τον ανάγκασε να ασχοληθεί με τη λήψη υγειονομικών μέτρων και τη θεραπεία των αρρώστων. Είχε γράψει ποιήματα και θούρια, γνωστά επί πολλές δεκαετίες την εποχή του και είχε μεταφράσει ένα χρήσιμο βιβλιαράκι με τον τίτλο «Βιβλιαράκι κατ’ ερωταπόκρισιν», όπως επίσης και την «Οδόν της καθαρής μαθηματικής» του Γάλλου Φραγκέρ. Πέθανε 31 ετών το 1829 από πανούκλα, από την οποία μολύνθηκε περιθάλποντας τους ασθενείς του.

Είναι φυσικό ότι με την πάροδο του χρόνου, ο αριθμός των γιατρών με έγκυρες και επιστημονικές σπουδές μεγαλώνει. Όλοι εκείνοι που γεννήθηκαν κατά τον 18ο αιώνα (1700-1799) και οι οποίοι άκμασαν το ίδιο και τον επόμενο (19ο) αιώνα, είχαν σπουδάσει στο εξωτερικό, καθώς στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα δεν υπήρχε Πανεπιστήμιο. Οι σπουδές τους γίνονταν σε χώρες της Ευρώπης και κατά κανόνα σε ιταλικά πανεπιστήμια. Μικρότερος είναι ο αριθμός εκείνων που σπουδάζουν στη Βιέννη ή στο Halle ή στο Παρίσι. Δεν σημειώνονται ακόμα μετακινήσεις για σπουδές προς το Νέο Κόσμο. Η εκπαίδευση των γιατρών εξακολουθεί να εκτείνεται σε διάφορα πεδία. Εκτός από τα αμιγώς βιοϊατρικά αντικείμενα, σημαντικό τμήμα των σπουδών αναφέρεται σε ανθρωπιστικά αντικείμενα, σε νεκρές και σε ζωντανές γλώσσες. Γι’ αυτό συχνά γιατροί που άκμασαν τον 18ο αιώνα, εκτός από την ιατρική τους προσφορά ασχολήθηκαν με την εκπαίδευση, συμβάλλοντας έτσι στη διατήρηση της εθνικής γλώσσας και συνείδησης. Ορισμένοι μάλιστα ίδρυσαν, επέβλεψαν και χρηματοδότησαν σχολεία ελληνικών γραμμάτων.
Οι γιατροί που είχαν γεννηθεί τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα στη μεγάλη τους πλειοψηφία ήταν σε ακμή κατά τα χρόνια της προπαρασκευής και της διεξαγωγής του εθνικού αγώνα του 1821. Πολύ συχνά εγκατέλειψαν τις διάφορες εκτός Ελλάδας πόλεις, στις οποίες ασκούσαν την ιατρική ή άλλες δραστηριότητες, για να έρθουν στους τόπους του αγώνα. Πολλοί ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρείας, ενώ άλλοι που δεν προσήλθαν στην Ελλάδα κινητοποίησαν ή συντόνισαν τα φιλελληνικά κινήματα, συγκέντρωσαν υλικά και χρήματα και γενικά μπήκαν στην υπηρεσία του αγώνα που τον συνειδητοποιούσαν ως εθνική ανάγκη. Άλλοι από τους γιατρούς που ασκούσαν την ιατρική σε διάφορα μέρη της Ελλάδας φρόντιζαν για τη διδασκαλία των νέων σε σχολές, καθώς είχαν πειστεί ότι η μόρφωση ήταν μια από τις προϋποθέσεις, μέσω της σύνδεσης με το ένδοξο παρελθόν, για τη δημιουργία ελληνικής εθνικής συνείδησης. Εξάλλου η επαγγελματική τους ιδιότητα τους έδινε τη δυνατότητα να έλθουν σε επαφή με διάφορα κοινωνικά στρώματα και να δημιουργήσουν σχέσεις εμπιστοσύνης και φιλίας, ιδιαίτερα χρήσιμες σε ανάλογες καταστάσεις.
Είναι τόσο μεγάλος ο αριθμός των αξιομνημόνευτων γιατρών της εποχής, που αναγκαστικά μερικοί μόνον από αυτούς μπορούν να αναφερθούν εδώ, ενώ υπήρξαν και άλλοι με εξίσου σημαντικές δραστηριότητες. Πολλοί από τους γεννημένους το 18ο αιώνα είχαν συμμετοχή στο κίνημα του νεοελληνικού διαφωτισμού, στήριξαν υγειονομικά την επανάσταση του 1821, ασχολήθηκαν με τη διακυβέρνηση της χώρας καταλαμβάνοντας ανώτατες κυβερνητικές βαθμίδες. Πολλοί από τους γιατρούς του 18ου αιώνα συγκαταλέγονται μεταξύ των πρωτοπόρων της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Άλλοι πρωτοστάτησαν στα κοινωνικά ζητήματα, συμμετέχοντας στη διεκδίκηση του συντάγματος, την ισονομία των πολιτών, την ανύψωση της κοινωνικής θέση της γυναίκας. Είναι σαφώς λιγότεροι, σε σχέση με τους προηγούμενους αιώνες, οι γιατροί θεολόγοι και κληρικοί, ίσως και λόγω της επίδρασης των αρχών της Γαλλικής Επανάστασης και του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Ο αιώνας προετοίμασε τον πολύ επιστημονικότερο 19ο, κατά τον οποίον η ιατρική αναπτύχθηκε, λειτούργησε το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ιδρύθηκαν επιστημονικές εταιρείες, εκδόθηκαν ιατρικά περιοδικά, ενώ από την εκπαιδευτική ύλη αφαιρέθηκαν εξωιατρικά αντικείμενα υπέρ της ολοένα αυξανόμενης ιατρικής ύλης.

Μεταβυζαντινή και νεώτερη Ιατρική (17ος αιώνας)

2010-11-06T00:09:00.002+02:00

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΝΔΟΣ
Ο Αθανάσιος Λάνδος γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1600. Δεν είναι βέβαιο αν είχε κάποιες ιατρικές σπουδές. Έγινε μοναχός με το όνομα Αγάπιος και ανέπτυξε πλούσιο συγγραφικό και μεταφραστικό έργο ως Αγάπιος Μοναχός ο Κρης ή ως Αγάπιος Λάνδος. Τα περισσότερα έργα του τυπώθηκαν στη Βενετία και ορισμένα γνώρισαν επανειλημμένα επανεκδόσεις σε βάθος χρόνου. Στην ιστορία της ιατρικής αναφέρεται εξαιτίας ενός βιβλίου του που επιγράφεται ως εξής: «Βιβλίον καλούμενον Γεωπονικόν εις το οποίον περιέχονται ερμηνείαι θαυμασιώταται πώς να κεντρώνονται και φυτεύονται τα δέντρα και έτερα όμοια. Και εξόχως πώς να κυβερνάται πας ένας δια να φυλάγεται υγιής. Έτι δε και ιατρικά διάφορα αληθέστατα, συναγμένα από ιατρούς σοφωτάτους, εις πάσαν ασθένειαν κλπ.». Αναφέρονται εκδόσεις του 1620, 1643, 1779, 1850 και πολλές ανατυπώσεις τους. Εκτός από τις βοτανικές – φαρμακευτικές - θεραπευτικές συστάσεις που καλύπτουν κοινά και απλά νοσήματα, ο Αγάπιος περιλαμβάνει οδηγίες για θεραπεία κήλης, για την επούλωση χρόνιων πληγών, για την αποβολή νεκρών εμβρύων κλπ. Πέθανε στη Βενετία το 1664 ή το 1670.

ΙΑΚΩΒΟΣ ΡΙΚΚΗΣ
Ο Κερκυραίος Ιάκωβος Ρίκκης (1604-1679) σπούδασε στην Πάδοβα ελληνικά, ευρωπαϊκές γλώσσες και ιατρική. Στην πατρίδα του επέστρεψε ίσως το 1625 και άσκησε την ιατρική, ενώ παράλληλα διορίστηκε ως Δημόσιος Ελληνοδιδάσκαλος. Η θέση αυτή ήταν εξαιρετικά χρήσιμη γιατί συνέβαλε στη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας σε περιβάλλον όπου η διοίκηση και η αριστοκρατία χρησιμοποιούσαν την ιταλική. Μάλιστα, για τη διατήρηση του σχολείου έδινε και ο ίδιος δωρεές, προφανώς από τα χρήματα που κέρδιζε ασκώντας την ιατρική. Το 1636 διορίζεται αρχίατρος Κέρκυρας. Τον τίτλο αυτόν τον διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Όπως γράφει ο Ζαβίρας το 1678 «ανέκρινε (εξέτασε, έκρινε) την Νικολάου του Βουλγάρεως Ιεράν Κατήχησιν και επικυρώσας αυτήν έπεμψε προς τον συγγραφέα εγκωμιαστικήν επιστολήν εν η γράφει ότι ην λίαν γηραλαίος. ‘Καν τε (λέγει) πολιός το παράπαν (με κάτασπρα μαλλιά), καν τε γήρους έσχατον, πολλήν δι’ αυτής εκαρπωσάμην, ομολογώ, την ωφέλειαν’...».

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΕΠΑΝΟΣ
Ο Δημήτριος Πεπάνος, Χιώτης, γεννήθηκε το 1671, φοίτησε στο κολλέγιο της Ρώμης και συνέχισε τις σπουδές του στην ιατρική και τη φιλοσοφία. Εκεί «ενηγκαλίσθη τα της Δυτικής Εκκλησίας δόγματα, όθεν έγραψε πολλά κατά της Ανατολικής Εκκλησίας», γράφει ο Ζαβίρας. Εργάστηκε ως γιατρός στη Χίο. Υποστήριζε δε ότι η ιατρική πρέπει να απαλλαγεί από τη δεσποτεία του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Έργα του (όχι ιατρικά) εκδόθηκαν στη Ρώμη (1781) πολλά χρόνια μετά το θάνατό του.

ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΤΑΓΙΑΠΙΕΡΑ
Για τον Ζακυνθινό Φραγκίσκο Ταγιαπιέρα ο Λέων Χ. Ζώης γράφει: «Δόκιμος ιατρός σπουδάσας εν Παταβίω την ιατρικήν και ιταλικήν φιλολογίαν. Έγραψε ασμάτια (sonetti) μικράς αξίας» στα ιταλικά. Δείγμα παραθέτει ο Στ. Σπεράντσας στο έργο του «Έλληνες Γιατροί Λογοτέχνες» (1961). Πρόκειται για απόσπασμα από σονέτο που είχε δημοσιευθεί στο τιμητικό τεύχος («Δαφνηφορία») που εκδόθηκε για την αναγόρευση σε διδάκτορα του Γ. Υπομενά. Εκεί υπήρχαν επίσης, μεταξύ των άλλων, και στίχοι του γιατρού Ιωάννη Ηρακλειώτη.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ
Από τη μεγάλη οικογένεια Βούλγαρη της Κέρκυρας, ο Νικόλαος Βούλγαρης γεννήθηκε το 1634. «Ο Νικόλαος», γράφει ο Γ. Ζαβίρας, «ηκροάσατο τους εν Παταβίω (Padova) και εν άλλαις ακαδημίαις της Ιταλίας σοφούς, και ηυδοκίμησε λίαν εις τε τα φιλοσοφικά, ιατρικά και θεολογικά μαθήματα». Ο ίδιος αναφέρει ότι ο Βούλγαρης εκτός από την αρχαία ελληνική και τη λατινική γνώριζε και την εβραϊκή γλώσσα και, βεβαίως, την ιταλική. Άσκησε την ιατρική στην Κέρκυρα «με μεγάλον έπαινον». Εκτός από την εκτίμηση των συμπατριωτών του αναφέρεται τιμητικά για τη σοφία και την επιστημονικότητά του και σε βιβλίο του Γάλλου περιηγητή Σπον. Εκτός από τις ιατρικές του δραστηριότητες ο Βούλγαρης διορίστηκε «Κριτής της Πολιτείας», ενώ έγραψε και θεολογικά κείμενα («Ιερά Κατήχησις ήτοι εξήγησις της Θείας Λειτουργίας» για την επιμόρφωση των ιερέων), ακολουθία στον Άγιο Σπυρίδωνα, επιγράμματα, ίσως δε και άλλα κείμενα «άπερ ημείς αγνοούμεν», κατά τον Γ. Ζαβίρα. Ο Βούλγαρης πέθανε το 1684 σε ηλικία 50 ετών.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΡΟΔΟΚΑΝΑΚΗΣ
Ο Κωνσταντίνος Ροδοκανάκης γεννήθηκε στη Χίο (1635) και 19 ετών πήγε στη Γαλλία για σπουδές. Από εκεί έφυγε για την Αγγλία, όπου και σπούδασε Ιατρική (Οξφόρδη). Αναμείχθηκε στις πολιτικές αντιπαραθέσεις κατά του Cromwell και υπέρ του Καρόλου Β'. Μετά την αποκατάστασή του στο θρόνο ο Ροδοκανάκης μπήκε υπό την προστασία του Καρόλου Β' και διορίστηκε γιατρός και χημικός της βρετανικής αυλής. Δραστηριοποιήθηκε στην καταστολή της μεγάλης επιδημίας πανούκλας που χτύπησε το 1664 το Λονδίνο. Θεωρείται δε ότι με φάρμακο δικής του σύνθεσης, σώθηκαν πολλοί. Το σκεύασμά του ο Ροδοκανάκης το είχε ονομάσει Alexicacus Spiritus Mundi (αλεξίκακο πνεύμα του κόσμου). Με την εμπειρία του από τον λοιμό έγραψε βιβλίο με τον τίτλο «Περί πανώλους θεραπεία» (1665), το οποίο, κατά τον Α. Γκιάλα, γνώρισε επανειλημμένες εκδόσεις στην Ευρώπη. Έγραψε επίσης ποιήματα που εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του («Ανθογνωμία», Άμστερνταμ 1721). Ο Ροδοκανάκης πέθανε το 1685 στην Ολλανδία.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ
Ο Αλέξανδρος Σκαρλάτος Μαυροκορδάτος (1636 ή 1641-1709) ήταν γόνος μεγάλης οικογένειας της Κωνσταντινούπολης και είχε την ευκαιρία να πάρει άριστη εκπαίδευση. Διδάχτηκε τα γράμματα, τη φιλοσοφία και τη θεολογία στο Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης και στη συνέχεια σπούδασε ιατρική στα Πανεπιστήμια της Πάδοβας και της Μπολόνια. «Εκείθεν ελθών εις την Φλωρεντίαν συνέθετο λατινιστί το πολύφημο βιβλιάριον περί της κυκλοφορίας του αίματος και δώρον προσήνεγκεν αυτό τω εκείσε ηγεμόνι», γράφει ο Ζαβίρας. Η διατριβή του Μαυροκορδάτου είχε τον τίτλο «Πνευματικόν όργανον περί της κυκλοφορίας του αίματος» και επανεκδόθηκε αρκετές φορές στην Ιταλία, το Βέλγιο, τη Γερμανία και την Τουρκία. Θυμίζουμε ότι η περιγραφή της κυκλοφορίας του αίματος είχε γίνει στην Αγγλία το 1628 από τον Χάρβεϊ (William Harvey, 1578-1657). Το 1665 ο γιατρός Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος επιστρέφει στην Κωνσταντινούπολη και αρχίζει να εργάζεται ως γιατρός, ενώ του προσφέρονται κοινωνικά αξιώματα και εκκλησιαστικά οφίκια. Παράλληλα διδάσκει στη φημισμένη σχολή του Μανολάκη Καστοριανού.
Οι ικανότητες και οι γνώσεις του στην ιατρική έγιναν γρήγορα γνωστές και όπως έχει γράψει ο γνωστός την εποχή εκείνη Γάλλος γιατρός Tournefort είχε τη μεγαλύτερη εμπειρία απ’ όλους τους άλλους γιατρούς της Κωνσταντινούπολης. Έτσι, γρήγορα του ανατίθεται η ιατρική φροντίδα διάφορων Τούρκων αξιωματούχων. Αυτό τον φόβισε, επειδή «η ασθένεια των εν τέλει Οθωμανών γεννά ενίοτε τον θάνατον των γιατρών», δηλαδή μια θεραπευτική αστοχία μπορούσε να τον καταδικάσει σε θάνατο. Γι’ αυτό χρησιμοποιώντας τη γλωσσομάθειά του διορίστηκε Μεγάλος Διερμηνέας της Υψηλής Πύλης. Αλλά και από αυτή τη θέση κινδύνευσε όταν μετά την ήττα των Οθωμανών κατά την πολιορκία της Βιέννης μεσολάβησε για την απελευθέρωση χριστιανού αξιωματούχου. Του επιβλήθηκαν από τον μεγάλο Βεζίρη Καρά Μουσταφά ραβδισμοί και φυλάκιση ενός χρόνου. Τελικά απελευθερώθηκε καταβάλλοντας ως τίμημα ολόκληρη την οικογενειακή του περιουσία. Αποκαταστάθηκε και γνώρισε μεγάλες τιμές από τον επόμενο Σουλτάνο Σουλεϊμάν Γ'. Ο Μαυροκορδάτος έμεινε γνωστός με το προσωνύμιο του «Εξ Απορρήτων».

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΔΑΜΟΥΛΙΑΝΟΣ
Ο Αντώνιος - Άνθιμος Δαμουλιάνος γεννήθηκε περί τα μέσα του 17ου αιώνα στη Ζάκυνθο. Η οικογένεια καταγόταν από την Κεφαλονιά και την εποχή των Τούρκων της είχαν παραχωρηθεί προνόμια. Ένας κλάδος της, από τον οποίο κατάγεται και ο αναφερόμενος, είχε εγκατασταθεί στη Ζάκυνθο από το 1677. Ο Δαμουλιάνος σπούδασε ιατρική στην Ευρώπη, πιθανότατα στην Ιταλία. Όπως γράφει ο Λ.Χ. Ζώης, που τον χαρακτηρίζει «ιατρό, θεράποντα μεταδοτικών νοσημάτων», «περιηγήθη Μ. Ασίαν, Περσίαν, Ινδικήν, Κίναν και Αίγυπτον». Επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί πήγε στην Τεργέστη. Την περίοδο εκείνη ήταν σε έξαρση λοιμώδες νόσημα με πολλά θύματα στις περιοχές της Καρνεόλης και της Κορινθίας. Ο αυτοκράτορας Κάρολος ΣΤ' (1685-1740) του ανέθεσε τη θεραπεία των νοσούντων και τη λήψη των αναγκαίων υγειονομικών μέτρων προς περιστολή της επιδημίας. Ο Δαμουλιάνος πέτυχε στην αποστολή που του ανατέθηκε.
Η επιτυχία του Δαμουλιάνου επιβραβεύτηκε πλουσιοπάροχα από τον αυτοκράτορα. Εκτός από την οικονομική ανταπόδοση τιμήθηκε με σημαντικό παράσημο και με τίτλο ευγενείας. Επίσης του αποδόθηκαν τιμές από τη Βενετική Πολιτεία. Έγραψε στα ιταλικά «Ιατροσόφιον», το οποίο εγκρίθηκε (1725) να κυκλοφορεί ελεύθερα στις δύο επικράτειες που προαναφέρθηκαν. Εκτός από τα διάφορα φάρμακα («βάλσαμα, χάπια και πέτραν κουνάνην δι’ υδροφοβίαν») περιείχε και υγειονομικές οδηγίες. Υπηρέτησε στο γερμανικό στρατό με καθοριστικές παρεμβάσεις στο Γκρατς. Για την ημερομηνία θανάτου του Δαμουλιάνου δεν υπάρχει συμφωνία. Αναφέρεται θάνατος στο Γκρατς (1737) ή στο Φιούμε (1745). Ο Ζώης αναφέρει ότι σε εικόνα του στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Ζακύνθου που υπήρχε πριν τους σεισμούς του 1953 «εικονίζεται ενδεδυμένος ως ιατρός φορών ασιανόν καφτάνιον και κρατών δια μιας χειρός βακτηρίαν και δια της ετέρας βιβλίον μετ’ επιγραφής ‘Ιατροσόφιον’».

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΓΟΡΔΙΟΣ
Μαθητής του περίφημου Ευγένιου του Αιτωλού, ο Αναστάσιος Γόρδιος (1654-1729) γεννήθηκε στα Βραγγιανά των Αγράφων. Αντιλαμβανόμενος την ευφυΐα του μαθητή του, ο Ευγένιος τον έστειλε για ευρύτερη εκπαίδευση στην Αθήνα και μετά στην Πάδοβα. Τέλειωσε τις σπουδές του στο Ελληνικό Κολλέγιο που είχε ιδρύσει ο Κωττούνιος και συνέχισε με σπουδές ιατρικής στο εκεί Πανεπιστήμιο. Επέστρεψε στο Αιτωλικό, μετά στα Τρίκαλα, στο Καρπενήσι και τελικά στο Ελληνομουσείο των Αγράφων, βοηθώντας με κάθε τρόπο τους πληθυσμούς των περιοχών αυτών. «Ως ιερομόναχος (το κοσμικό του όνομα ήταν Αλέξης) φρόντισε τις ψυχές τους. Ως γιατρός το σώμα τους. Και ως δάσκαλος το πνεύμα τους, αναδεικνύοντας ικανούς δασκάλους και συνεχιστές του...», γράφει για τον Γόρδιο ο Μ. Περάνθης. Εκτός από τα θεολογικά του έργα παράφρασε τους «Αφορισμούς» του Ιπποκράτη και έγραψε βιβλίο για την «Ονομασία των τετραπόδων, ζωυφίων, πτηνών, ιχθύων, δένδρων, οπωρών και βοτάνων».

ΜΑΡΚΕΛΛΟΣ ΚΟΝΤΟΠΙΔΗΣ
Ο Μάρκελλος (Μιχαήλ) Κοντοπίδης με καταγωγή από τη Νάξο (1659-1705) φοίτησε στη σχολή των Καπουτσίνων στη Νάξο, στη σχολή των Ιησουιτών στην Κωνσταντινούπολη και στο Κωττουνιανό Κολλέγιο της Βενετίας. Στη συνέχεια φοίτησε στο Πανεπιστήμιο, όπου σπούδασε ιατρική φιλοσοφία και θεολογία. Μέλος της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας, εξελίχθηκε στην επιστημονική ιεραρχία και πήρε θέση στην Ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, όπου και έγινε «σύνδικος» και «αντιπρύτανης» (1700). Πέθανε στην Πάδοβα, αλλά θάφτηκε στη Βενετία. Έχουν σωθεί διάφορα έργα του σε χειρόγραφα σε διάφορες βιβλιοθήκες. Στη Ζαγορά του Πηλίου σώζεται έργο του που βασίζεται στον Διοσκουρίδη («Συλλογική ιατρική»). Άλλο έργο του είναι γνωστό ως «Βιβλίον επικληθέν θησαυρός της υγείας. Του ταπεινού Μιχαήλ Κοντοπίδου Μαρκέλλου Ναξιώτου». Υπάρχουν ακόμα έργα του σε θέματα ιστορίας και φιλολογίας.

Η ευλογιά ήταν ένα από τα επιδημικά λοιμώδη νοσήματα που ταλάνισαν επί σειρά αιώνων την ανθρωπότητα. Στην Ευρώπη ήρθε από την Ασία και έδωσε κατά καιρούς μεγάλες επιδημίες με θνητότητα περί το 50%. Για να προστατευθεί το κοινό από τη βαριά αυτή νόσο ανέπτυξε μεθόδους προφύλαξης. Οι πρώτες προσπάθειες ήταν με τον ευλογιασμό. Σύμφωνα με αυτήν την εμπειρική - λαϊκή μέθοδο, πύον από τις φλύκταινες αρρώστων εμβολιαζόταν με σκαριφισμούς ή άλλο τρόπο, ώστε να αποκτηθεί κάποια ανοσία. Δυστυχώς, η μέθοδος δεν ήταν ακίνδυνη. Τα μικρά παιδιά τα εμβολίαζαν βάζοντας τα να ξαπλώσουν στα σεντόνια αρρώστων, ώστε να πάρουν το μικρόβιο από τις εφελκίδες που είχαν πέσει. Οι μέθοδοι εφαρμόζονταν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, καθώς και στην Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο από εμπειρικούς θεραπευτές και θεραπεύτριες. Από εξωιατρικές πηγές είναι γνωστό ότι οι γυναίκες στη Θεσσαλία μόλυναν άτομα με σκοπό την προφύλαξη από την ευλογιά με το πύον από τους μαστούς αγελάδων, τις οποίες άρμεγαν. Δηλαδή φαίνεται ότι εκτός από τον ευλογιασμό εφαρμοζόταν και ένας μη ονομαζόμενος δαμαλισμός.

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΤΙΜΟΝΗΣ
Ο γιατρός Εμμανουήλ Τιμόνης (1650;-1741), Χιώτης στην καταγωγή, είχε σπουδάσει ιατρική στην Πάδοβα και στην Οξφόρδη (τότε Οξωνία). Το 1691, στην ωριμότητά του, εκλέχτηκε καθηγητής στην Πάδοβα, αργότερα όμως εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου και είδε και μελέτησε τη μέθοδο του ευλογιασμού. Το 1713 ο Τιμόνης στέλνει γραπτώς τις παρατηρήσεις του στον Άγγλο φίλο και συνάδελφό Woddward, για να τις ανακοινώσει σε συνεδρίαση του Βασιλικού Κολλεγίου των Ιατρών. Η ανακοίνωση έγινε με τον τίτλο «Περί της δι’ εντόμων παραγωγής [πρόκλησης] της νόσου ευλογίας ως τελείται εν Κωνσταντινουπόλει». Ο ίδιος δημοσιεύει εργασία του δύο χρόνια αργότερα στην Κωνσταντινούπολη με τον τίτλο «Ιστορίαι περιπτώσεων ευλογίας προκαλουμένων δι’ εντόμων», ενώ το 1721 δημοσιεύει στο Leyden της Ολλανδίας «Πραγματεία περί νέας μεθόδου προκλήσεως ευλογίας δια μεταδόσεως». Με μικρή χρονική διαφορά από τον Τιμόνη αρχίζει να μελετά τον τρόπο προφύλαξης από την ευλογιά και ο Ιάκωβος Πυλαρινός.

ΙΑΚΩΒΟΣ ΠΥΛΑΡΙΝΟΣ
Ο Ιάκωβος Πυλαρινός (1659-1718) γεννήθηκε στο Ληξούρι της Κεφαλονιάς και πήρε άριστη σχολική εκπαίδευση στη Βενετία. Σ’ αυτή περιλαμβάνονταν και ξένες γλώσσες, τόσο σύγχρονες ευρωπαϊκές και η τούρκικη, όσο και η αρχαία ελληνική και η λατινική. Στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας σπούδασε νομικά και για κάποια περίοδο εργάστηκε ως δικηγόρος στην Κεφαλονιά. Αλλά δεν εύρισκε σ’ αυτά ικανοποίηση. Έτσι πήγε και πάλι στη Πάδοβα όπου σπούδασε ιατρική. Ως γιατρός είχε εξαιρετική και διεθνή σταδιοδρομία, καθώς υπηρέτησε ως προσωπικός γιατρός των ηγεμόνων Σερβίας και Μολδαβίας και ως αρχίατρος του στόλου του Μοροζίνι. Επίσης διετέλεσε γιατρός του αυτοκράτορα Πέτρου της Ρωσίας, που η ιστορία τον ονόμασε Μεγάλο Πέτρο. Γνώρισε την εφαρμογή της μεθόδου του ευλογιασμού από την Κωνσταντινούπολη ήδη από το 1701. Τη δημοσίευσε όμως αρκετά αργότερα και αφού, δύο χρόνια πριν, ο Τιμόνης είχε κάνει δική του ανακοίνωση.
Ο Πυλαρινός δημοσίευσε το βιβλίο του για τον ευλογιασμό στη Βενετία το 1715, στη λατινική γλώσσα. Οι εθνικές γλώσσες ήταν ακόμα αδιαμόρφωτες για επιστημονικά κείμενα, ενώ η λατινική ήταν κατά κάποιον τρόπο διεθνής γλώσσα, κατανοητή στους γιατρούς σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο. Το κείμενο του Πυλαρινού είχε τον τίτλο «Nova et tuta variolas excitendi per transplatationem methodus nuper inventa, in usum tracta, qua rite per acta immunia in posterum praesenvantur ab hujus modi contagio corpora, Veneziis 1715» ή όπως τον αποδίδει ο Χαροκόπος «Νέα και ασφαλής μέθοδος του ερεθίζειν την ευλογίαν δι’ εμβολιασμού, άρτι εφευρεθείσα και εις χρήσιν τεθείσα, κατά συνήθειαν εκτελουμένη, δια της οποίας τα σώματα αποκτούν ανοσίαν από της μολύνσεως αυτής εις τον μετέπειτα χρόνον, Ενετία 1715». Δύο χρόνια αργότερα εξέδωσε βιβλίο στα ιταλικά με τον τίτλο «Η ιατρική αμυνόμενη» («Medicina Diffesa») ως απάντηση σε έργο του ιατρομαθηματικού που χαρακτήριζε τους γιατρούς της εποχής ως αγύρτες.
Ο Διονύσιος Π. Τουλιάτος, αναφερόμενος στον συμπατριώτη του Πυλαρινό, αναφέρει το επιτύμβιο επίγραμμα που ήταν γραμμένο σε ελληνική γλώσσα στον τάφο του στην Πάδοβα. «Μνημείον Ιακώβου Πυλαρινού, ευγενούς Κεφαλλήνος, ιατροδιδασκάλου, ανδρός περιωνύμου προς τους Δακούς (Ρουμάνους), Ρώσους, Θράκας, εν Ασία τε και Αιγύπτω, δια τε την Τέχνην (την ιατρική), φρόνησιν, χρηστότητα και την εν τοις δημοσίοις οικονομίαν». Συνεχίζοντας ο Τουλιάτος την αναφορά του στον Πυλαρινό, τον χαρακτηρίζει ως εξής: «Αφιλοχρήματος και ανώτερος φιλοδοξιών, ηρέσκετο εις τον πλάνητα βίον των περιηγήσεων, υπείκων εις το μικρόβιον αυτό που λίγο πολύ υπάρχει και μέχρι σήμερον έτι εις κάθε Καφαλλήνα».
Αλλά και Τιμόνης τιμήθηκε με υψηλές θέσεις. Οι πιο σημαντικές αναγνωρίσεις είναι η εκλογή του σε θέση καθηγητή στο ιατρικό και φημισμένο πανεπιστήμιο της Πάδοβας και η διαφύλαξη των χειρογράφων της ανακοίνωσής του στη συλλογή «Classified Papers» της Βασιλικής Εταιρείας της Ιατρικής στο Λονδίνο.
Τόσο ο Τιμόνης, όσο και ο Πυλαρινός έκαναν όσο ζούσαν προσπάθειες για την ευρύτερη εφαρμογή της μεθόδου, περιοδεύοντας και δίνοντας σχετικές διαλέξεις σε διάφορα μέρη της Ευρώπης. Όμως, παρά τις προσπάθειες και των δύο, το ιατρικό σώμα και το κοινωνικό σύνολο δεν ήταν έτοιμα να δεχθούν τον σωτήριο εμβολιασμό. Το 1796 ο Άγγλος χειρουργός Τζένερ (Edward Jenner, 1749-1823) πραγματοποίησε τον πρώτο εμβολιασμό στη χώρα του σε οκτάχρονο αγόρι, με πύον από το δάκτυλο κοριτσιού που είχε προσβληθεί από ευλογιά των αγελάδων. Το 1797 παρουσίασε τα αποτελέσματά του στη Βασιλική Ιατρική Εταιρεία, η οποία και τα απέρριψε. Αρνητική ήταν και η υποδοχή του βιβλίου του «Έρευνα των αιτιών και των αποτελεσμάτων της ευλογιάς της δαμάλεως, νόσου γνωστής υπό το όνομα δαμαλίτις» (1798). Ο Τζένερ γνώρισε την πολεμική, τη γελοιοποίηση, την απόρριψη και παρά την αφοσίωση στην έρευνά του, εγκατέλειψε την ιατρική το 1815. Την υστεροφημία που δεν απέκτησαν ο Τιμόνης και ο Πυλαρινός απέκτησε ο Τζένερ αρκετά χρόνια μετά το θάνατό του (1823).

ΠΕΤΡΟΣ ΠΕΤΡΑΚΗΣ
Με απώτερη καταγωγή από τη Δημητσάνα, η οικογένεια Πετράκη εγκαταστάθηκε στην Αθήνα κατά τον 17ο αιώνα. Για τον Πέτρο (μετέπειτα μοναχό Παρθένιο Πετράκη) δεν είναι γνωστό ούτε το ακριβές έτος γέννησής του ούτε ο τόπος των σπουδών του. Έγινε μοναχός στη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Καρέα, αλλά σύντομα εγκαταστάθηκε σ’ ένα μετόχι, στους πρόποδες του Λυκαβηττού, που ήταν γνωστό ως μοναστήρι του Κουκοπούλη (1673). Ο ιατροφιλόσοφος μοναχός Παρθένιος στο ανακαινισμένο μετόχι (όπου είναι σήμερα η μονή Πετράκη) άρχισε να προσφέρει δωρεάν ιατρικές υπηρεσίες στους Αθηναίους ως το θάνατό του το έτος 1686. Οι υπηρεσίες συνεχίστηκαν και στα χρόνια της επανάστασης και μετέπειτα από τους διαδόχους. Ίσως από τη μετεξέλιξη των αντιλήψεων του Παρθένιου Πετράκη για προσφορές προς τη δημόσια υγεία δωρίθηκαν τους επόμενους αιώνες από τη μονή τα οικόπεδα για την ανέγερση νοσοκομείων (Ευαγγελισμός, Αρεταίειο, Αιγινήτειο, Συγγρού, ΝΙΜΤΣ, Νοσοκομείο Παίδων, Λαϊκό, Σωτηρία, Ασκληπιείο Βούλας, ΠΙΚΠΑ κλπ.).

ΜΙΧΑΗΛ ΜΗΤΡΟΥ
Με καταγωγή από τα Ιωάννινα ο Μιχαήλ Μήτρου (1661-1714) σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Ιταλία. Παρακολούθησε επίσης και θεολογία, καθώς ήταν ιδιαίτερα θρησκευόμενος. Μετά την επιστροφή του εργάστηκε ως γιατρός στα Ιωάννινα, με ιδιαίτερη διάθεση προσφοράς προς τους συμπολίτες του. Επίσης δίδαξε στη σχολή του Επιφάνειου, της οποίας ανέλαβε και τη διεύθυνση. Δεν είναι ακριβώς γνωστό πότε έγινε μοναχός. Ο Ζαβίρας τον αναφέρει ως «Μιχαήλ ιερεύς Μήτρου ο εξ Ιωαννίνων». Ως μοναχός πήρε το όνομα Μελέτιος. Εξελίχθηκε στον ιερατικό κλάδο και διετέλεσε μητροπολίτης Άρτας και Ναυπάκτου. Αργότερα εκλέχτηκε μητροπολίτης Αθηνών. Αναφέρεται ότι ο Μιχαήλ-Μελέτιος Μήτρου έγραψε όχι μόνο θεολογικά, αλλά και βιβλία γεωγραφίας και αστρονομίας. Ο Ζαβίρας αναφέρει ότι έγραψε το προοίμιο στη Γραμματική του Βησσαρίωνα, καθώς και ένα επίγραμμα σ’ αυτή. Μετέφρασε από τα λατινικά «εις την καθ’ ημάς απλήν διάλεκτον» την ιστορία του Πομπηίου Τρόγου. Δεν είναι γνωστό αν έγραψε ή μετέφρασε κάποιο βιοϊατρικό βιβλίο.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΟΛΥΚΑΛΑΣ
Όπως το σύνολο σχεδόν των συμπατριωτών του, έτσι και ο Γεώργιος Πολυκαλάς (1665-1717) σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία σε ιταλικό πανεπιστήμιο. Είχε γεννηθεί στο Ληξούρι της Κεφαλονιάς και ήταν γόνος παλιάς οικογένειας της Πελοποννήσου, που είχε εγκατασταθεί στην Κεφαλονιά μετά την άλωση από τους Τούρκους των κάστρων της Μεθώνης και της Κορώνης. Εκτός από τις γλώσσες που συνήθως μάθαιναν κατά τις σπουδές τους (αρχαία ελληνικά, λατινικά και ιταλικά) ο Πολυκαλάς έμαθε σε υψηλό επίπεδο τη ρωσική γλώσσα. Εργάστηκε στη Ρωσία και στην τσαρική αυλή, αρχικά υπηρετώντας τον Μεγάλο Πέτρο. Κέρδισε την εμπιστοσύνη προς τις ικανότητες και την αφοσίωσή του και εκτός από τις ιατρικές υπηρεσίες του κλήθηκε να προσφέρει και λεπτές πολιτικές και διπλωματικές υπηρεσίες. Το 1711, για παράδειγμα, του ανατέθηκαν οι διαπραγματεύσεις της συνθήκης Ρωσίας - Μολδαβίας. Μετά τον Μ. Πέτρο, ο Πολυκαλάς διετέλεσε αρχίατρος της Αυτοκράτειρας Αικατερίνης.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΜΝΗΝΟΣ
Ο Ιωάννης Κομνηνός (1668-1719) ήταν ιατροφιλόσοφος από την Ηράκλεια (του νομού Σερρών). Σπούδασε ιατρική, γλώσσες και φιλοσοφία στην Πάδοβα (1687-1690) «ειδήμων της ελληνικής, λατινικής, ιταλικής, εβραϊκής και αραβικής, έρωτι μαθήσεως πάσαν σχεδόν την Ευρώπην επισκεφθείς». Στη Βλαχία, όπου εργάστηκε, άλλαξε το πατρογονικό του επώνυμο Μόλυβδος σε Κομνηνός, ισχυριζόμενος ότι ήταν απόγονος του αυτοκρατορικού οίκου της Τραπεζούντας. Σκοπός του, όπως υποστηρίζουν ρουμανικές πηγές, ήταν να προσελκύσει ασθενείς από την αριστοκρατική τάξη. Το 1697 αναφέρεται ως γιατρός του ηγεμόνα της Βλαχίας με θέση στο στρατό. Ήταν συγχρόνως καθηγητής των μαθηματικών στο εκεί Λύκειο του «Αγίου Σάββα». Το 1701, μετά από προσκύνημα στον Άθω, γράφει σχετικό βιβλίο, ενώ το 1702 γίνεται μοναχός με το όνομα Ιερόθεος και λίγα χρόνια αργότερα (~ 1710) εκλέγεται μητροπολίτης. Ο Ιερόθεος Κομνηνός άφησε πλούσιο συγγραφικό έργο, το οποίο όμως δεν αναφέρεται στην ιατρική ή στην υγεία, αλλά στη θεολογία, τη φιλοσοφία κ.α. κλάδους. Βιοϊατρικού ενδιαφέροντος είναι το έργο του «Περί των τεσσάρων άκρων του ανθρώπου». Πέθανε στο Βουκουρέστι (1719).

ΜΑΡΚΟΣ ΠΟΡΦΥΡΟΠΟΥΛΟΣ
Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς έζησε ο Μάρκος Πορφυρόπουλος ο επιλεγόμενος Μάρκος ο Κύπριος. Η ζωή του χρονολογικά εκτείνεται στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα και στις πρώτες δεκαετίες του 18ου αιώνα. Γεωγραφικά εκτείνεται από την Κύπρο μέχρι τη Ρουμανία με πολλούς ενδιάμεσους σταθμούς σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Δεν γνωρίζουμε αν είχε σπουδάσει την ιατρική, καθώς διέπρεψε ως δάσκαλος της γλώσσας, των γραμμάτων και της φιλοσοφίας στις σχολές του Τύρναβου, του Βουκουρεστίου κ.α. Η αναφορά του εδώ γίνεται με τη μετάφραση και την έκδοση των «Αφορισμών» του Ιπποκράτη που κυκλοφόρησε με τον ακόλουθο αναλυτικό τίτλο: «Μετάφρασις των Αφορισμών του Ιπποκράτους εις την κοινήν διάλεκτον μετά τινός επιστασίας και ερμηνείας εκ της του Γαληνού διδασκαλίας συλλεγείσης, σμικρά τινός ένεκα καταλήψεως και οδηγίας των τε ακριβώς, και των πρωτοπείρων των της ιατρικής επιστήμης οργίων της διαμονίας λυσιτελεστάτης τω ανθρωπίνω βίω. Χριστός δε ηγείσθω πονούντι μοι τόδε». (Ο Χριστός με καθοδηγούσε όταν κοπίαζα γι’ αυτό, γράφει).
Η εισαγωγή του Μάρκου στο βιβλίο είναι γραμμένη σε αρχαιοπρεπή γλώσσα και απευθύνεται «[τοις] φιλολόγοις και μουσολήπτοις, μάλιστα δε τοις Ασκληπιάδαις». Στη συνέχεια παραθέτει έναν προς έναν τους αφορισμούς, καθένας από τους οποίους ακολουθείται από ερμηνευτικό κείμενο γραμμένο σε απλή γλώσσα. Παραθέτουμε μικρό δείγμα από τον αφορισμό: «Ο βίος βραχύς, η δε τέχνη μακρά, ο δε καιρός οξύς, η δε πείρα σγαλερή η δε κρίσις χαλεπή []». Ερμηνεία: «Η ζωή του ανθρώπου συγκρινόμενη με το μέγεθος της ιατρικής τέχνης (περί της οποίας είναι και ο παρών λόγος) υπάρχει ολίγη και δεν είναι αρκετή εις τελείαν κατανόησιν και απόκτησιν της τέχνης. Όθεν είναι σφόδρα χρήσιμος και αναγκαία η επιμελής ανάγνωσις των βιβλίων των προγενεστέρων, και μάλιστα των συντόμων διδασκαλιών, όπου οριστικώς και κεφαλαιωδώς ερμηνεύουσι τας τεχνικάς ενεργείας...» κλπ. Αναφέρονται δύο ακόμα βιβλία του Μάρκου του Κυπρίου, τα οποία όμως δεν έχουν σχέση με την ιατρική ή την υγεία.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΑΥΡΟΚΟΡΔΑΤΟΣ
Ο Νικόλαος Μαυροκορδάτος (1680-1730) από γνωστή φαναριώτικη οικογένεια έλαβε εξαιρετική μόρφωση, αλλά δεν φαίνεται ότι είχε οποιαδήποτε εκπαίδευση στην ιατρική. Πολύγλωσσος, διετέλεσε μεγάλος διερμηνέας της Υψηλής Πύλης (δηλαδή του Υπουργείου Εξωτερικών της Τουρκίας) (1678), ηγεμόνας της Μολδαβίας (1706), ηγεμόνας της Βλαχίας (1716) κλπ. Έγραψε και τύπωσε τρία βιβλία φιλοσοφικού στοχασμού. Εδώ τον αναφέρουμε για ένα άλλο βιβλίο του, το οποίο τυπώθηκε ενάμιση αιώνα μετά το θάνατό του (1875) με τον τίτλο «Ψόγος νικοτιανής» (δηλαδή κατηγορία του καπνού). Το έργο είναι γραμμένο σε γλώσσα αρχαΐζουσα με περίτεχνο ύφος και η επιχειρηματολογία του δεν στηρίζεται τόσο σε βιοϊατρικές γνώσεις για τη βλαπτική του δράση, αλλά κυρίως σε ηθικολογικά κριτήρια. Μικρό δείγμα: «Αλλά τις εξείποι της βδελυγμίας μεστόν τουτί χόρτον οπόσα τοις ανθρώποις λυμαίνεται. Τις αριθμήσειες όσας ζημίας αποτίκτει τοις χρωμένοις το χείριστον τούτο δηλητήριον. [] από τε γαρ του ονόματός και των ενεργημάτων και σχεδόν ειπείν πάντοθεν ες ψόγον προκαλείται τους θεωμένους...».

ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΟΥΜΜΑΚΗΣ
Τον 17ο αιώνα έζησε ο Ζακυνθινός Άγγελος Σουμμάκης, συγγενής του Μιχαήλ και του Άγγελου, που σπούδασε επίσης ιατρική στην Πάδοβα. Έγινε διδάκτορας της ιατρικής μάλλον το 1668, γιατί τότε εκδόθηκαν εκεί σε αυτόνομο τεύχος οι ύμνοι που του αποδόθηκαν από καθηγητές, κοινωνικούς παράγοντες και φίλους. Γράφει ο Λ.Χ. Ζώης ότι ο Σουμμάκης «κατά την δαφνηφορίαν του συνέταξε λόγον ‘Ενυπνιοσοφίας παναγρύπνου’ ή μάλλον ‘Σοφία εν ονείρω’ περί αρετών επί προτροπή παντός σπουδαστού αγρυπνούντος». Κατά την αναγόρευση, που έγινε στον καθεδρικό ναό της Πάδοβας, ο καθηγητής Λουδοβίκος Γραδενίγος είπε μεταξύ άλλων: «Η δαφνηφορία του κυρίου Σουμμάκη, πιστότατου μαθητού μου, όστις μάλλον περιεκόσμησε τας ασθενείς μου [] δύναται να χαρακτηριστεί καθ’ ομοιότητα των αρχαίων παίδων της Ρώμης, ων πνεύμα και ισχύς επευφημίζονται επ’ αιώνας». Σοφότατοι άνδρες, γράφει ο Ζώης, εξύμνησαν τη «δαφνηφορία» (αναγόρευση) σε ελληνική, λατινική, ιταλική, ισπανική και γαλλική γλώσσα σε πεζό ή ποιητικό, επιστημονικό ή φιλοσοφικό - φιλολογικό λόγο. Το πλήθος των «υμνητών» δείχνει την εκτίμηση αλλά και τις κοινωνικές σχέσεις που ο Σουμμάκης είχε αναπτύξει.

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ
Ο Αντώνιος Στρατηγός από την Κρήτη (1691-1758 ή 1755) άρχισε τις εγκύκλιες σπουδές στην Κέρκυρα, συνέχισε στο «Φλαγγινιανό Ελληνομουσείο» της Βενετίας και σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα. Εργάστηκε ως δάσκαλος στη σχολή που είχε ιδρύσει ο Κωττούνιος και απέκτησε πολλή φήμη για τις ικανότητές του. Μεταξύ των έργων του είναι η μετάφραση της «Βατραχομυομαχίας» του Ομήρου, μια εκλαϊκευμένη εισαγωγή στη Γραφή («Ιστορική Μυσταγωγία») και ένα έργο με ιατρικό ενδιαφέρον, που έχει τον τίτλο «Διδασκαλία θεωρητικοπρακτική περί των πυρετών. Συναθροισθείσα εκ του δοθέντος ιατρικού συγγράμματος του ποτέ Ιωάννου Δομινίκου Σαντορίνου αρχιάτρου και ανατομικού των Ενετών, και εις κοινήν φράσιν μεθοδικώς συντεθείσα παρά Αντωνίου Στρατηγού του Κρητός, πολίτου κατά την αρχήν Ενετού, επιστάτου και διδασκάλου του εν τω κλεινώ Παταβίω Κωττουνιανού Ελληνομουσείου. Παρά Αντωνίω τω Βορτ». Το βιβλίο εκδόθηκε το 1745.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΥΠΟΜΕΝΑΣ
Τραπεζούντιος στην καταγωγή ο Γεώργιος Υπομενάς γεννήθηκε τις τελευταίες δεκαετίες του 17ου αιώνα. Εκπαιδεύτηκε στη Βλαχία (Ρουμανία) και, ευνοούμενος του ηγεμόνα Κονσταντίν Μπρανκοβεάνου, στάλθηκε στην Πάδοβα όπου σπούδασε ιατρική και πήρε διδακτορικό δίπλωμα (1709). Ο Στ. Σπεράντσας γράφει ότι «οι ομογενείς και οι Ρουμάνοι συσπουδαστές του γιόρτασαν το γεγονός με εγκωμιαστικά επιγράμματα σε διάφορες γλώσσες, που ο Κρητικός ιερέας Αβράμιος τα συνέταξε και τα εξέδωσε στη Βενετία». Το βιβλίο είχε τον τίτλο «Απανθίσματα ποιητικά συλλεχθέντα εις την ένδοξον και υπέρλαμπρον ιατροφιλόσοφον δαφνοστεφανηφορίαν του ευγενέστατου και λογιώτατου κυρίου Γεωργίου Υπομένου, ευπατρίδου Τραπεζούντος». Επέστρεψε στη Ρουμανία το 1715 και άσκησε την ιατρική στο Βουκουρέστι, όπου παράλληλα δίδασκε στην εκεί Ακαδημία. Επιμελήθηκε την έκδοση λεξικού και βιβλίων, ενώ έγραψε και ο ίδιος αρχαιοπρεπή επιγράμματα που δημοσιεύτηκαν διάσπαρτα. Δεν μας είναι γνωστές ιατρικές του συγγραφές. Πέθανε το 1745.

ΑΛΛΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ
Για ορισμένους ακόμα γιατρούς, που άφησαν έργο και είχαν αναγνώριση κατά την εποχή τους, δεν διαθέτουμε επαρκείς πληροφορίες. Από τον 17ο αιώνα μπορούμε να αναφέρουμε τους Νικόλαο Βαβούλιο, Ιωάννη Ηρακλειώτη, Αντώνιο Κοραή, Ανδρέα Λικίνιο, Δημήτριο Πεπάνο και Φραγκίσκο Ταγιαπιέρα.
Ο Νικόλαος Βαβούλιος από την Κρήτη, σπούδασε στην Πάδοβα και δίδαξε στην Ελληνική Σχολή της Βενετίας (1687-1690). Έγραψε στίχους και φρόντισε την έκδοση βιβλίων. Ο Ιωάννης Ηρακλειώτης (1670-;), Ζακυνθινός, σπούδασε και αυτός στην Πάδοβα και έγραψε ποίηση. Διάφορα φιλολογικά έργα του δεν έγινε δυνατό να τυπωθούν και αγνοούνται. Ο Αντώνιος Κοραής, Χίος, με σπουδές (1686-1695) στη Ρώμη, έζησε επίσης στην Αγγλία και τη Γαλλία. Έγραψε στίχους από τους οποίους ο Σπεράντσας αναφέρει εκείνους προς γυναίκα που είχε αρρωστήσει από ευλογιά και θεραπεύτηκε. Η γλώσσα που μεταχειρίζεται είναι αρχαιοπρεπής. Μερικά από τα στιχουργήματα του Αντωνίου Κοραή εξέδωσε (1819) ο περίφημος δάσκαλος του γένους και απόγονός του Αδαμάντιος Κοραής.
Ο Ευστράτιος Αργέντης καταγόταν από μεγάλη οικογένεια της Χίου, όπου και γεννήθηκε το 1685 ή το 1690. Μετά τη βασική του εκπαίδευση στην πατρίδα του σπούδασε ιατρική, θεολογία και φιλολογία στην Ιταλία και στη Γερμανία. Επανήλθε στη Χίο, όπου δίδαξε φιλολογία και θεολογία σε περιορισμένο αριθμό μαθητών, ασκώντας συγχρόνως την ιατρική και γράφοντας βιβλία θεολογικού - κατηχητικού χαρακτήρα, εμφορούμενος από αντιλατινικό πνεύμα. Θεολογικά και κατηχητικά έδρασε και στην Αίγυπτο ως το 1752. Πέθανε ίσως το 1756 ή νωρίτερα, κατ’ άλλους δε το 1759.
Την ίδια περίπου εποχή, μέσα του 18ου αιώνα, δραστηριοποιείται στη Δύση ο ιατροφιλόσοφος Αλέξανδρος ο Καγγελάριος από την Αθήνα. Ο Αλέξανδρος μετέφρασε στα ελληνικά το 16τομο σύγγραμμα ιστορίας του Ρολλίν και άλλα βιβλία. Η σημαντικότερη όμως προσφορά του είναι ότι χρημάτισε διορθωτής στην τυπογραφία Αντωνίου Βόρτολι και συνέβαλε στην ορθή απόδοση αρχαιοελληνικών κειμένων.
Ο Ανδρέας Λικίνιος, αποφοίτησε από την Πάδοβα (1699) και διορίστηκε αρχίατρος του ηγεμόνα Καντεμίρ της Μολδαβίας. Άσκησε επίσης το επάγγελμα στην Κωνσταντινούπολη. Όπως γράφει ο Μ. Λυκίσσας «θεράπευσε από ευλογιά τον κατόπιν (1703-1736) σουλτάνο Αχμέτ Γ'. Αυτός τον εφοδίασε με έγγραφο για να μην τον βλάψει κανείς στην αυτοκρατορία του». Ακολούθησε η εγκατάστασή του στη Μονεμβασία, όπου ονομάστηκε κόμης. Όπως γράφει ο Ζαβίρας «ύστερον όμως από ένα χρόνο τουτέστιν το 1715 εις την άλλωσιν της Πελοποννήσου επιάσθη εις την Μονεμβασίαν από τους Οθωμανούς ως ότι είχε ανταποκρίσεις δια γραμμάτων μετά των Ενετών κι εκρεμάσθη δημοσίως εις την Κωνσταντινούπολιν». Αναφέρεται ότι ο Λικίνιος έγραψε ιατρικά συγγράμματα αλλά τίποτα δεν είναι γνωστό γι’ αυτά. Σώζονται όμως κάποια φιλολογικού χαρακτήρα κείμενά του που έχουν δημοσιευθεί. Αναφέρεται επίσης ως αδελφός του Α. Λικινίου ο Αναστάσιος Πρεδικάρης, γιατρός σπουδασμένος στη Βιέννη, ο οποίος έγραψε «Μυθικόν εις απλήν φράσιν».
Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα γεννήθηκε ο Κερκυραίος ιατροφιλόσοφος και θεολόγος Πέτρος Κασιμάτης. Από γνωστή κερκυραϊκή οικογένεια, σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα. Μετά τις σπουδές εγκαταστάθηκε στην πατρίδα του, όπου άσκησε την ιατρική κατά κύριο λόγο, εξυπηρετώντας με προθυμία του συμπολίτες του και αφήνοντας αγαθή μνήμη. Παράλληλα, όπως γράφει ο Μ. Λυκίσσας, εργάστηκε ως διορθωτής (1717-1718) στο τυπογραφείο Ν. Σάρου της Βενετίας, ενώ ανέπτυξε μεγάλη δραστηριότητα στον εκκλησιαστικό χώρο κηρύσσοντας σε τακτική βάση με λόγο όχι μόνο θεολογικό αλλά και φιλοσοφικό και ηθικολογικό. Τα γραπτά του έργα είναι θεολογικού χαρακτήρα και δεν είναι γνωστό αν έγραψε ιατρικά κείμενα. Κατά τον Μ. Περάνθη «στάθηκε ένα από τα καλά στοιχεία που συντήρησαν την πνευματική παράδοση της Κέρκυρας, αλλά και υπηρέτησαν την καλλιέργεια του δημοτικού λόγου».

Οι γιατροί του 17ου αιώνα προέρχονται από όλα τα διαμερίσματα της σημερινής χώρας μας, στα οποία και αναπτύσσονται προσφέροντας τις υπηρεσίες τους. Αναπτύσσονται επίσης και σε διάφορες άλλες χώρες και συναντάμε μεταξύ των Ελλήνων γιατρών ορισμένους που υπηρετούν σε αυλές ηγεμόνων, βασιλέων, σουλτάνων και αυτοκρατόρων. Και όχι μόνο στο βαλκανικό χώρο, αλλά και στα ιταλικά βασίλεια, στην Αγγλία, στη Ρωσία και στη Γερμανία. Ορισμένοι συνθέτουν φάρμακα, αναπτύσσουν και προάγουν μεθόδους όπως ο ευλογιασμός, και ανακοινώνουν εργασίες τους σε διεθνές επιστημονικό κοινό. Δύο τουλάχιστον κερδίζουν μεγάλη φήμη ως ειδικοί των επιδημικών νοσημάτων. Άλλοι προάγουν νέες ιδέες και δεδομένα, είτε με την αμφισβήτηση του Γαληνού και του Αριστοτέλη, είτε με συγγραφές που υποστηρίζουν νέες ανακαλύψεις, όπως η κυκλοφορία του αίματος. Η αναγνώριση από την ακαδημαϊκή κοινότητα ξένων πανεπιστημίων συνέβαλε στην εκλογή ορισμένων Ελλήνων γιατρών του 17ου αιώνα σε αυτά και στην εξέλιξή τους σε διοικητικά όργανα του Πανεπιστημίου.
Παρά την εμφανιζόμενη κλινική και θεωρητική στροφή της εκπαίδευσης και της εξάσκησης της ιατρικής κατά τον 17ο αιώνα, εξακολουθούν να διατηρούνται πολλά από τα στοιχεία που είδαμε και κατά τον 16ο αιώνα. Οι γιατροί εκπαιδεύονται κατά μεγάλο μέρος του χρόνου τους στα αρχαία ελληνικά και στα λατινικά, καθώς και στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Διδάσκονται ακόμα φιλοσοφία και θεολογία, τόσο στα δόγματα της ορθόδοξης όσο και σ’ εκείνα της καθολικής εκκλησίας. Εξαιτίας αυτής της εκπαίδευσης έχουμε πολλούς γιατρούς που είναι ταυτόχρονα γραμματοδιδάσκαλοι ή δάσκαλοι άλλων μαθημάτων. Η συμβολή ορισμένων στη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας έχει θεωρηθεί σημαντική. Ως πολύγλωσσοι γίνονται διερμηνείς σε κρατικές υπηρεσίες ή εκλέγονται για πολιτικές - διπλωματικές θέσεις. Εκδίδουν αρχαία κείμενα Ελλήνων γιατρών ή άλλων συγγραφέων, γράφουν ιατρικά, ιστορικά, φιλολογικά ή θεολογικά βιβλία, ενώ ορισμένοι αφιερώνονται σε εκκλησιαστικά αξιώματα.

Μεταβυζαντινή και νεώτερη Ιατρική (16ος αιώνας)

2010-11-03T12:50:00.002+02:00

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΜΟΙΡΟΥΤΣΗΣ
Σταδιακά και με την εδραίωση της εξουσίας του, ο Μωάμεθ ο Πορθητής φρόντισε να διεισδύσει στην κατακτημένη κοινωνία και στα υπολείμματα της άρχουσας τάξης, πολιτικής και θρησκευτικής. Μεταξύ εκείνων που συνειδητά συντάχθηκαν με τον Πορθητή είναι ο φιλόσοφος γιατρός Γεώργιος Αμοιρούτσης, πρόσωπο φημισμένο, με κύρος και πολιτικά αξιώματα στην Τραπεζούντα, που είχε πάρει μέρος και στη σύνοδο της Φεράρα, υποστηρίζοντας την απόρριψη του όρου της ένωσης των εκκλησιών. Έχοντας το αξίωμα του Πρωτοβεστιάριου από τον τελευταίο Κομνηνό, όταν το 1461 έπεσε η Τραπεζούντα, απάχθηκε στην Κωνσταντινούπολη όπου ασπάσθηκε τον μωαμεθανισμό και πήρε το όνομα Σκεντέρμπεης. Επίσης εξισλάμισε τα παιδιά του. Όπως γράφει ο Χαλκοκονδύλης (ένας από τους χρονικογράφους της Άλωσης) ο Αμοιρούτσης συντέλεσε στην εξόντωση των Κομνηνών. Φαίνεται ότι ως το 1475, οπότε και πέθανε, κατέβηκε πολλά σκαλιά «στου κακού τη σκάλα» καταστρέφοντας ιατρική συνείδηση, θρησκευτική πίστη, πολιτική ιστορία και φιλοσοφική παράδοση.

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΖΗΣ
Μεταξύ εκείνων που αναγκάστηκαν να εκπατρισθούν περιλαμβάνονται και λόγιοι, κάτοχοι τόσο των εκκλησιαστικών γραμμάτων όσο και της αρχαιοελληνικής παιδείας. Συγχρόνως ήταν και ενήμεροι των επιστημονικών γνώσεων της εποχής, μεταξύ των οποίων και των ιατρικών γνώσεων, παρόλο που δεν ασκούσαν το ιατρικό επάγγελμα. Κι αυτό όχι μόνο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στην περιφέρεια της βυζαντινής επικράτειας. Ο συγγραφές Γεώργιος Ζαβίρας (1744-1804) αναφέρει τον Θεόδωρο Γαζή, από τη Θεσσαλονίκη, που ζούσε στην Κωνσταντινούπολη (15ος αιώνας). «Αλωθείσης της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Οθωμανών, διέβη εις την Ιταλία όπου εδέχθη [έγινε δεκτός] υπό Βησσαρίωνος του Καρδιναλέως, υφ’ ου και πρεσβύτερος εχειροτονήθη...». Ο Θεόδωρος Γαζής τελειοποίησε τόσο τις γνώσεις του στη Λατινική γλώσσα, που μετέφρασε πολλά έργα της λατινικής φιλολογίας στα ελληνικά και της ελληνικής στα λατινικά. Μεταξύ των μεταφράσεών του περιλαμβάνεται όλο το φυσιογνωμικό έργο του Θεόφραστου («Φυτών Ιστορία», βιβλία 10), βιβλία του Αριστοτέλη, του Αιλιανού κ.α., ενώ στα πρωτότυπα έργα του περιλαμβάνεται και ελληνική γραμματική. Ο Γαζής πέθανε στην Καλαβρία σε ηλικία 80 ετών, κατ’ άλλους το 1478 και κατ’ άλλους το 1484.

Τον 16ο αιώνα οι γιατροί που ασκούν το επάγγελμα στο χώρο της σημερινής Ελλάδας είναι δύο κατηγοριών. Είτε πρόκειται για εμπειρικούς γιατρούς, είτε για επιστήμονες που είχαν σπουδάσει στο εξωτερικό. Από τους επιστήμονες οι περισσότεροι είχαν σπουδάσει στα πανεπιστήμια της Ιταλίας, και κυρίως όσοι κατάγονταν από τα νησιά του Ιονίου και του Αιγαίου Πελάγους. Νέοι από το βόρειο τμήμα της χώρας, κάνουν συχνά τις βασικές σπουδές τους στη Μολδοβλαχία - στο χώρο της σημερινής Ρουμανίας - και συνεχίζουν είτε στα ιταλικά πανεπιστήμια (Πάδοβα, Ρώμη, Βενετία, Φεράρα, Πίζα), είτε στη Βιέννη ή άλλα κεντροευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Το περιεχόμενο των σπουδών διαθέτει αρκετό μέρος της εκπαίδευσης για την αρχαία ελληνική και τη ρωμαϊκή γραμματεία και γλώσσα φια φιλολογικές και φιλοσοφικές γνώσεις. Γι’ αυτό συχνά οι γιατροί της περιόδου αυτής διδάσκουν σε σχολές και κολλέγια όχι μόνο ιατρική αλλά και τα γράμματα και τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Συχνά είναι προσωπικότητες που διαθέτουν επιρροή τόσο στην εκκλησιαστική όσο και στην πολιτειακή εξουσία, αποκτούν πολιτική δύναμη, τίτλους, συχνά δε και εκκλησιαστικά αξιώματα.

ΜΙΧΑΗΛ ΕΡΜΟΔΩΡΟΣ ΛΗΣΤΑΡΧΗΣ
Ο Μιχαήλ Ερμόδωρος Ληστάρχης σπουδαίος γιατρός και εκπαιδευτικός, καταγόταν από τη ζακυνθινή οικογένεια Ληστάρχη ή Λιτάρχου ή Λιτάρδου, που ήταν γραμμένη στη «Χρυσή Βίβλο» (Libro d’ Oro) από τα τέλη του 15ου αιώνα. Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο, αρχές του 16ου αιώνα, εκπαιδεύτηκε στο κολλέγιο της Ρώμης και σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Φεράρα. Μετά τις σπουδές εγκαταστάθηκε στη Χίο, όπου του ανατέθηκε η διεύθυνση σχολείου, ενώ παράλληλα εξασκούσε και την ιατρική. Μετά από την εμπειρία και την καλή φήμη της Χίου πήγε και πάλι στη Ρώμη και τελικά στη Φεράρα (1546) ως καθηγητής των ελληνικών. Από εκεί μετακλήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου δίδαξε στην Πατριαρχική Ακαδημία, για να ακολουθήσει η οριστική του εγκατάσταση στη Χίο, όπου και δημιούργησε οικογένεια. Η φήμη του ως δασκάλου και ως γιατρού μαρτυρείται σε πολλές γραπτές πηγές της εποχής. Όσο για το γραπτό σωζόμενο μέρος του έργου του, αυτό αναφέρεται στη φιλολογία και τη λογοτεχνία, όχι όμως και στην ιατρική.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΣΧΟΣ
Για τον Γεώργιο Μόσχο, γιο του «Ιωάννου Μόσχου του Λακεδαίμονος», ελάχιστα γνωρίζουμε, παρόλο ότι όπως μαρτυρείται ήταν στα χρόνια του σημαντική προσωπικότητα. «Εδίδαξεν ούτος δημοσίως την ιατρικήν και ρητορικήν ως γράφει ο Γυράλδος» και μεταφέρει ο Ζαβίρας. Δεν μας είναι γνωστό που άσκησε την ιατρική, ούτε αν άφησε γραπτό έργο. Ο Α. Γκιάλας αναφέρει ακόμα το Χιώτη γιατρό Αλέξανδρο Ιουστινιάνη Ρόκκα (γεννήθηκε το 1515), που εκπαιδεύτηκε αλλά και εξάσκησε την ιατρική στην Ιταλία και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Αναφέρεται ως πολυγραφότατος. Ανάμεσα στα έργα του υπάρχουν δύο υπομνήματα σε βιβλία του Γαληνού και έκδοση με μετάφραση (στα Λατινικά) του «Περί επιδημιών» βιβλίου του Ιπποκράτη (Βασιλεία 1560). Όπως γράφει ο Γκιάλας, ο Ρόκκας «συνέβαλε τα μάλα εις την προβολήν και διάδοσιν των αρχαίων Ελλήνων ιατρών μεταξύ του επιστημονικού κόσμου της Ευρώπης».

ΙΩΑΝΝΙΚΟΣ ΚΑΡΤΑΝΟΣ
Ιερομόναχος του 16ου αιώνα και πρωτοσύγκελος Κέρκυρας, ο Ιωαννίκιος ο Καρτάνος (πέθανε μετά το 1567) φυλακίστηκε από τους Ενετούς. Κατά τον Γ. Ζαβίρα «συνέγραψε [] εν τω δεσμωτηρίω» εκκλησιαστικά και θεολογικά κείμενα. Δεν μου είναι γνωστό αν είχε ιδιαίτερη ιατρική παιδεία, μεταξύ όμως των έργων του αναφέρεται και «ιατροσόφιον Ιωαννικίου ιερομανάχου του και επίκλην Καρτάνου και πρωτοσύγκελου γενομένου της των Κερκυραίων νήσου, συναχθέν και εκλεχθέν υπό τριών ιατρών, Ιπποκράτους, Γαληνού και Μελετίου».

ΔΑΝΙΗΛ ΦΟΥΡΛΑΝΟΣ
Λίγο μεταγενέστερος είναι ο Δανιήλ ο Φουρλάνος (πέθανε το 1596), κατά μαρτυρία της εποχής «εν τε τη ιατρική και φιλοσοφία τα μάλιστα εξησκημένος». Έζησε και άσκησε την ιατρική στην Κρήτη. Κατά τον γερμανό ελληνιστή Μαρτίνο Κρούσιο (1857-1918) έγραψε «υπόμνημα εις τας περί Μορίων των ζώων βίβλους του Αριστοτέλους άτινα ούπω εξήλθον εις το φως, ωσαύτως και υπόμνημα εις τον Θεόφραστον».

ΜΙΧΑΗΛ ΜΕΡΚΑΤΗΣ
Γιατροί ελληνικής καταγωγής διαπρέπουν και σε ευρωπαϊκές χώρες, όχι μόνο στην ιατρική, αλλά και στη φιλοσοφία και την αρχαία γραμματεία. Αναφέρουμε ενδεικτικά τον Πέτρο Μερκάτη, από οικογένεια της Ζακύνθου, φλωρεντινής καταγωγής, σπουδαίο γιατρό της Ρώμης και περιπατητικό φιλόσοφο, το κύρος του οποίου αναγνώριζαν μεγάλες οικογένειες της Ρώμης και δύο πάπες (Πίος Ε' και Γρηγόριος ΙΓ'). Γιος του Πέτρου ο Μιχαήλ Μερκάτης, γεννημένος στο San Miniato, έζησε και διέπρεψε στη Ρώμη (1541-1593). Σπούδασε στην Πίζα ιατρική και φιλοσοφία και λόγω προσωπικού και οικογενειακού κύρους, του ανατέθηκαν μεγάλα αξιώματα. Ανέλαβε τη διεύθυνση του Βοτανικού κήπου, αλλά και της βιβλιοθήκης του Βατικανού και ίδρυσε το πρώτο ορυκτολογικό μουσείο στην Ευρώπη. Διετέλεσε γιατρός του πάπα Κλήμη και του ανατέθηκαν διπλωματικές αποστολές. Ο Λ.Χ. Ζώης αναφέρει τον Μ. Μερκάτη ως συγγραφέα πολύ σπουδαίων έργων γραμμένων στα ιταλικά, τα οποία όμως αναπτύσσουν διάφορα μη ιατρικά ζητήματα.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΡΟΤΟΠΟΥΛΟΣ
Τον 16ο αιώνα απαντάται στην Κέρκυρα ο γιατρός Ιωάννης Βροτόπουλος (κατά τον Ζαβίρα) ή Βροντόπουλος (Χαροκόπος) ή Ευρετόπουλος (Μ. Λυκίσσας). Διετέλεσε αρχίατρος Κέρκυρας μαζί με τον Καίσαρα (ή Καισάριο) Φόρτιο. Φαίνεται ότι και οι δύο είχαν επίσης σπουδές θεολογίας και σχετικά ενδιαφέροντα. Τη θέση του αρχίατρου κατείχαν από το 1559 ως το 1562, ενώ παράλληλα ασχολούνταν με πνευματικές δραστηριότητες. Ο Βροντόπουλος μάλιστα έγραψε και μια προσευχή για το κοινό, που δημοσιεύθηκε στο βιβλίο «Διδαχαί Ελληνικαί...» (1560) του Κερκυραίου ιερέα Αλεξίου Ραρτούρου. Γράφει ο Ζαφίρας κατά την περιγραφή της ύλης του βιβλίου: «Εν δε τω τέλει έχει μίαν ευχήν Ιωάννου του Βροτόπουλου Αρχίατρου Κερκύρας, ην οφείλει ο χριστιανός ευχαρίστως ποιείν εν οξέω νοσήματι υποπεσών».

ΜΙΧΑΗΛ ΣΟΥΜΜΑΚΗΣ
Η οικογένεια Σουμμάκη (Σουμμαχίου ή Συμμαχίου) μετανάστευσε από την Κωνσταντινούπολη στην Κρήτη, από εκεί στο Ναύπλιο και μετά στη Ζάκυνθο. Εκεί γεννήθηκε, στις αρχές του 16ου αιώνα, ο Μιχαήλ Σουμμάκης ο οποίος σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα και τη Ρώμη. Άσκησε την ιατρική στη Βενετία, όπου είχε εγκατασταθεί και όπου είχε εκλεγεί επιμελητής του ελληνορθόδοξου ναού του Αγίου Γεωργίου (1556-1594). Πέρα από την άσκηση του επαγγέλματος και την κοινωνική δραστηριότητα ο Σουμμάκης ασχολήθηκε με τα γράμματα. Το πιο γνωστό από τα έργα του ήταν η έμμετρη μετάφραση του γνωστού τότε ποιητικού έργου του Batista Guarini «Pastor Fido» («Ο πιστός βοσκός»). Κατά τους επόμενους αιώνες και άλλα μέλη της οικογένειας θα προσφέρουν τις υπηρεσίες τους και στους δύο χώρους. Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα ο σπουδασμένος στην Πάδοβα ιατροφιλόσοφος Άγγελος Σουμμάκης, άσκησε το επάγγελμα του γιατρού στη Ζάκυνθο. Του οφείλουμε την περιγραφή του κοινωνικού ξεσηκωμού των λαϊκών ανθρώπων της Ζακύνθου στο έργο «Διήγησις του ρεμπελιού των ποπολάρων».

ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΚΟΡΥΔΑΛΕΥΣ
Ο Θεόφιλος Κορυδαλεύς (1563-1646) προσαγορεύεται και Αθηναίος και Θεόφιλος Σκορδαλός από το χωριό Σκορδαλός (Κορυδαλός) κοντά στο Δαφνί (Αθήνα). Μετά τις σπουδές του στο Ελληνοκαθολικό Κολλέγιο της Ρώμης σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα, έγινε μοναχός και διετέλεσε Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτας. Ασχολήθηκε συστηματικά με τη διδασκαλία και κυρίως με τη διδασκαλία της φιλοσοφίας, και ήταν δεινός ερμηνευτής του Αριστοτέλη. Μεταξύ των έργων του αναφέρονται τα εξής: «Εις άπασαν την λογικήν του Αριστοτέλους, υπομνήματα και ζητήματα», «Περί γενέσεως και φθοράς κατ’ Αριστοτέλη» και «Είσοδος φυσικής ακροάσεως κατ’ Αριστοτέλη». Τα έργα του αυτά τυπώθηκαν αρκετά χρόνια μετά τον θάνατό του, από το 1729 ως το 1780. Ιατρικά έργα δεν φαίνονται να υπήρχαν ούτε μεταξύ εκείνων που εκδόθηκαν, ούτε των άλλων που μένουν ανέκδοτα. Επίσης δεν είναι γνωστό αν άσκησε την ιατρική, πέρα από το διδακτικό έργο του και τα ιερατικά του καθήκοντα.

ΜΕΛΕΤΙΟΣ ΠΗΓΑΣ
Όπως ο Θεόφιλος Κορυδαλεύς το ίδιο και ο Μελέτιος Πηγάς (1549-1601) αν και σπούδασε ιατρική επίσης στην Πάδοβα, δεν φαίνεται ότι την άσκησε ποτέ. Ο Μελέτιος, γράφει ο Γ. Ζαβίρας, αν και μαθητής του Ιάκωβου Ζαραβέλλα (προφανώς καθηγητής της ιατρικής στην Πάδοβα) δεν θέλησε «να λάβει τω αξίως αυτώ προσφερθέν επάγγελμα, ίνα μη βιασθεί κατά το εκεί επικρατήσαν έθος (συνήθεια) να ομολογήσει τους εν Φλωρεντία συνόδου όρους». Επιστρέφοντας έμεινε για λίγο στην Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο και στη συνέχεια πήγε στην Κρήτη, όπου έγινε μοναχός στη μονή Αγγαράθου. Παράλληλα δίδασκε στην Ελληνική Σχολή του Χάνδακα (Χανίων). Έφυγε από την Κρήτη λόγω συγκρούσεων με τους καθολικούς κύκλους, πήγε στο Σινά και τελικά εκλέχτηκε Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Το έργο του είναι πλούσιο, αναφέρεται όμως μόνο σε θεολογικά και δογματικά ζητήματα.

ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΠΟΡΤΟΣ
Αν και με σπουδές ιατρικής ο Αιμίλιος Πόρτος (γεννήθηκε το 1550) ασχολήθηκε κυρίως με τα γράμματα και άφησε πλουσιότατο φιλολογικό έργο. Σ’ αυτό περιλαμβάνονται μεταφράσεις και φιλολογικός σχολιασμός αρχαίων συγγραφέων, λεξικά κλπ. Από αυτά την ιατρική ενδιαφέρει το έργο του «Επανορθώσεις εις τα του Ιπποκράτους συγγράμματα». Εργάστηκε στη Λωζάννη («εν Λουσάνη της Ελουητίας») ως καθηγητής της ελληνικής γλώσσας. Ενδιαφέρουσες είναι οι αυτοβιογραφίες που δίνει σε άπταιστη δωρική διάλεκτο, μέσα από την επιστολή του προς τον διαπρεπή ελληνιστή Όθωνα Κρούσιο (1857-1918). Μας λέει ότι είναι ελληνοϊταλός, με πατέρα από την Κρήτη (Ρέθυμνο) και μητέρα ιταλίδα: «...ο γαρ με τεκών ως οίσθα, Κρης τέλλε... Α δε μάτηρ Ιταλίς. Παιδίον δε εις τας αλλοβρογικάς χώρας υπαί των τοκέων μετηναίχθην και ταν ζωάν, εικοστόν ήδη έτος διάγω πόρρω τας Ελλάδος...». Δηλαδή μας γράφει ότι κατά την παιδική του ηλικία μεταφέρθηκε από τους γονείς του στην Ελβετία, όπου και ζούσε ήδη είκοσι χρόνια μακριά από την Ελλάδα. Πέθανε, άγνωστο πού, το 1610 ή αργότερα.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ
Ο Διονύσιος, που έμεινε στην ιστορία ως ο Φιλόσοφος και από τους εχθρούς του ως Σκυλόσοφος, γεννήθηκε στην Ήπειρο ή τη Θεσσαλία, χρονιά απροσδιόριστη, στα μέσα του 16ου αιώνα. Γνωστό με ακρίβεια είναι το έτος του μαρτυρικού θανάτου του στα Ιωάννινα (1611). Ο Διονύσιος είχε σπουδάσει στην Ιταλία ιατρική και φιλοσοφία, καθώς και θεολογία. Μετά τις σπουδές του άσκησε το επάγγελμα του γιατρού τόσο στην Ήπειρο όσο και στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί βρέθηκε στο περιβάλλον του Πατριάρχη Ιερεμίου Β' του επιλεγόμενου Τρανού, του οποίου κέρδισε την εύνοια. Έκανε σημαντικές γνωριμίες και με πολλούς από τους λόγιους της εποχής διατηρούσε αλληλογραφία. Το 1592 εκλέχτηκε μητροπολίτης Λάρισας και Τρίκκης, ενώ στο μυαλό του σχεδίαζε επανάσταση κατά των Τούρκων. Είναι πιθανό ότι υπήρχαν σχετικές συνεννοήσεις με τον ηγεμόνα της Βλαχίας, ενώ άλλοι θεωρούν ότι υποκινήθηκε από τους Βενετούς. Η επανάσταση του Διονυσίου το φθινόπωρο του 1600 πνίγηκε στο αίμα. Ο Διονύσιος κηρύχθηκε έκπτωτος από το Πατριαρχείο, ενώ ήδη είχε αποχωρήσει από την Ελλάδα.
Μετά το αποτυχημένο κίνημά του ο Διονύσιος βρέθηκε στην Ιταλία και την Ισπανία σχεδιάζοντας νέο κίνημα. Συναντήθηκε με τον Πάπα προσπαθώντας να υποστηρίξει μια τέτοια επανάσταση, με αντάλλαγμα την ένωση των εκκλησιών. Συναντήθηκε επίσης με τον βασιλιά της Νεαπολέως, από τον οποίο πήρε υποσχέσεις. Πολλοί προσπάθησαν να περιορίσουν τον ενθουσιασμό του Διονυσίου και να αποτρέψουν το ριψοκίνδυνο τόλμημα, όπως ο Μάξιμος ο Πελοποννήσιος. Παρόλα αυτά στις 10 Σεπτεμβρίου 1611 οι δυνάμεις του Διονυσίου έσφαξαν τους κατοίκους δύο τουρκικών χωριών τα οποία και έκαψαν. Γρήγορα όμως η κατάσταση αναστράφηκε. Ο Διονύσιος υποχρεώθηκε να κρυφτεί σε σπήλαιο όπου τον συνέλαβαν και τον έγδαραν ζωντανό. Όπως γράφει το χρονικό ανώνυμου (πιθανότατα ιερωμένου) «γεμίσαντες οι Τούρκοι το δέρμα με άχυρον, το περιέφερον από πόλεως εις πόλιν και τέλος και εις αυτήν την Κωνσταντινούπολιν». Το κίνημα θεωρήθηκε από πολλούς αλόγιστο, ο λαϊκός λόγος απέρριψε την υστεροφημία του και ο φιλόσοφος έγινε σκυλόσοφος ή Κακοδιονύσιος.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΟΡΕΣΙΟΣ
Ο Γεώργιος Κορέσιος (Χίος, 1566-1654) ήταν διαπρεπής ιατροφιλόσοφος με διεθνή σταδιοδρομία. Σπούδασε ιατρική και φιλοσοφία στην Πάδοβα, σχετίστηκε με την οικογένεια των Μεδίκων οι οποίοι και τον υποστήριξαν στην εξέλιξή του. Εργάστηκε ως γιατρός στην Πίζα, όπου παράλληλα δίδαξε στο Πανεπιστήμιο την ελληνική γλώσσα. Εκεί ήρθε σε σύγκρουση και με τον Galileo Galilei, εξαιτίας της οποίας αναγκάστηκε να φύγει από την Πίζα. Αναφέρονται ως πόλεις στις οποίες διαδοχικά εγκαταστάθηκε το Λιβόρνο, η Βενετία, η Φλωρεντία και η Μασσαλία, όπου δίδασκε τα ελληνικά. Πάντως στις επιστολές του, ορισμένες από τις οποίες έχει δημοσιεύσει ο Emil Legrand (1841-1903), υπογράφεται ως «Γεώργιος Κορέσιος, ιατρός και θεολόγος της Μεγάλης Εκκλησίας». Σε άλλη επιστολή του, με την οποία αρνήθηκε τη θέση καθηγητή στη Σχολή της Ελληνικής Κοινότητας της Βενετίας (1628) δικαιολογεί την άρνησή του «δια πολλάς αιτίας. Η μία είναι ότι εβάρυνα και είμαι καταπιασμένος εδώ εις την ιατρικήν και εις τα μαθήματα όπου δίδω πολλών μοναχών».
Ο Κορέσιος παρέμεινε δηλαδή «μάχιμος» ιατρός, παρά την ισχυρή ενασχόλησή του περί τα θεολογικά και παρά την έντονη συγγραφική του δραστηριότητα κυρίως σε θέματα θεολογικά και φιλοσοφικά. Εξαιτίας των θέσεών του σε ορισμένα από τα θεολογικά - δογματικά έργα του, ήρθε σε ισχυρή αντίθεση με κύκλους της καθολικής εκκλησίας. Μάλιστα, με διαταγή του πάπα Ουρβανού, ένα βιβλίο του καταδικάστηκε να καεί. Πρόκειται για έργο γραμμένο στα λατινικά, με τον τίτλο «Κατά Λατίνων». Έγραψε και ιατρικά έργα, τα οποία σώζονται ανέκδοτα σε βιβλιοθήκες του εξωτερικού. Αναφέρονται ενδεικτικά τα εξής: «Περί προβλημάτων εις τας πέντε αισθήσεις», «Ζητήματα ιατρικά», «Εις τα του Αριστοτέλους περί φυσικής ακροάσεως υπομνήματα» κλπ. Η εκτίμηση των σύγχρονων συμπατριωτών του είναι φανερή με την παροιμία που ακόμα σώζεται στη Χίο: «Σαν αρέσει του Κορέση, ολουνού του κόσμου αρέσει».

ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΩΤΤΟΥΝΙΟΣ
Φιλόσοφος και μεταλαμπαδευτής της αρχαίας σοφίας ο Ιωάννης Κωττούνιος από τη Βέροια (1577-1658) θεωρείται προσωπικότητα ευρωπαϊκής ακτινοβολίας. Έζησε στο Tübingen (Γερμανία) και στη Ρώμη, όπου κατά τη διάρκεια των εκεί σπουδών του ασπάστηκε τον καθολικισμό. Διετέλεσε καθηγητής στο κολλέγιο που είχε σπουδάσει και αποφάσισε να σπουδάσει ιατρική στην Πάδοβα (1613). Μετά τις σπουδές του δεν φαίνεται να άσκησε την ιατρική, αλλά από το 1617 εργάστηκε ως καθηγητής της ελληνικής γραμματείας επί 13 χρόνια. Από το 1632 διορίστηκε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Παταβίου με υπέρογκη αμοιβή και σπουδαστές από όλη την Ευρώπη. Προσπάθησε επανειλημμένα να παρέμβει υπέρ των Ελλήνων στους ηγεμόνες της Ευρώπης και μετείχε σε «εταιρεία» που απέβλεπε στην απελευθέρωση του γένους. Μια από τις πιο ουσιαστικές πράξεις του ήταν η διάθεση της περιουσίας του για την ίδρυση εκπαιδευτικού κέντρου που ονομάστηκε «Κωττουνιανόν Ελληνομουσείον» στην Πάδοβα, ως παράρτημα του Πανεπιστημίου της πόλης για στέγαση και σίτιση των Ελλήνων φοιτητών. Το «Ελληνομουσείον» λειτούργησε από το 1653 έως το 1798.

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΣΚΛΗΡΟΣ
Ο Αθανάσιος Σκληρός, από παλαιά βυζαντινή οικογένεια γεννήθηκε (1585) στις Πικρίδες (τώρα Αμάρι) της Κρήτης γι’ αυτό κι αποκαλείται και Αθανάσιος Πικρίδης. Σπούδασε στη Βενετία και την Πάδοβα (1610-1615) και επέστρεψε στην πατρίδα του, όπου διορίστηκε αρχίατρος Κρήτης. Εκτός από την άσκηση της ιατρικής ο Σκληρός έγραψε και στίχους. Ο Στ. Σπεράντσας αναφέρει ποίημα του 9.287 στίχων που εξιστορεί τα πολεμικά γεγονότα μεταξύ Ενετών και Τούρκων και τις καταστροφές που επισώρευσαν στην Κρήτη. Το στιχούργημα αυτό έχει τον τίτλο «Αθανασίου εκ Πικρίδων, ιατρού θρήνος εις την εαυτού Κρητομήτορα πάτρην, της απάσης νήσου καταστροφής ένεκεν». Το έργο αυτό του Σκληρού είχε μείνει αδημοσίευτο από το θάνατό του (1644), όταν σκοτώθηκε κατά τον τουρκοενετικό πόλεμο και για σχεδόν δυόμιση αιώνες, ως το 1867, οπότε το περιέλαβε ο λόγιος και ερευνητής της ελληνικής φιλολογίας Κ. Σάθας στο έργο του «Ελληνικά Ανέκδοτα». Ο Σπεράντσας χαρακτηρίζει τον μεταβυζαντινό γιατρό και λόγιο «ως τον πιο ευφάνταστο ποιητή του Ελληνικού Μεσαίωνα».

ΛΕΩΝ ΑΛΛΑΤΙΟΣ
Ο Λέων Αλλάτιος (1586-1669) γεννήθηκε στη Χίο. Σε ηλικία 9 ετών στάλθηκε στην Καλαβρία για εκπαίδευση και σε ηλικία 14 ετών στη Ρώμη στο εκεί «Ελληνικόν Φροντιστήριον». Επέστρεψε στη Χίο, σε διοικητική θέση της Λατινικής Επισκοπής. Θεώρησε ότι θα ήταν πιο χρήσιμος ως γιατρός και πήγε στη Ρώμη για σπουδές. Πήρε πτυχίο ιατρικής το 1616. «Εμαθητεύθη την ιατρικήν υπό Ιουλίου Καίσαρος του Λαγάλλου και εχρημάτισε διδάσκαλος αυτής», γράφει ο Γ. Ζαβίρας. Εκτός από την περίοδο αυτή δεν φαίνεται να άσκησε άλλη περίοδο την ιατρική, καθώς οι δυνατότητές του και οι προτάσεις που είχε τον οδήγησαν σε άλλους δρόμους. Την εσωτερική του ανάγκη για προσφορά ιατρικών υπηρεσιών στη Χίο την εκπλήρωσε μετά τον θάνατό του, αφήνοντας με τη διαθήκη του κληροδότημα με το οποίο συνολικά περί τους 70 μαθητές από τα σχολεία της Χίου σπούδασαν την ιατρική δωρεάν. Ο Αλλάτιος δίδαξε τα ελληνικά και τα λατινικά γράμματα και τη θεολογία και κατέλαβε σοβαρές διοικητικές θέσεις. Επιμελήθηκε τη μεταφορά της Παλατινής Βιβλιοθήκης από τη Χαϊδελβέργη στη Ρώμη, μετά από προσφορά του ηγεμόνα της Βαυαρίας Μαξιμιλιανού προς τον πάπα. Επίσης διατέλεσε βιβλιοθηκάριος στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού.
Το σημαντικότερο όμως έργο του Λέοντος Αλλατίου είναι το συγγραφικό και το μεταφραστικό. Εξέδωσε με σχόλια και λατινική μετάφραση επιστολές σωκρατικών φιλοσόφων, βυζαντινούς συγγραφείς, θεολογικά κείμενα των πρώτων χριστιανικών αιώνων, εκλογές σοφιστών και ρητόρων, ιστορικά βιβλία, γεωγραφικά, αρχαιολογικά, ερμηνευτικά σε αρχαίους αλλά και σε εκκλησιαστικούς συγγραφείς «περί της μυστικής τέχνης των φιλοσόφων» (Αλχημεία) και πολλά άλλα. Πλήρης καταγραφή των έργων του χρειάστηκε ειδική έκδοση που έγινε στην Ιταλία το 1962 (lac. Carmela, Bibliographia di Leone Allacci, Palermo). Όπως γράφει ο Κ. Αμάντος, το έργο του Αλλατίου «είναι τεράστιον αλλά δεν εξετιμήθη ακόμη δεόντως διότι ο όγκος αυτού ετρόμαζε μέχρι τούδε τους ερευνητάς». Τον θεωρεί δε ως τον πολυγραφότερο και τον σοφότερο από τους πριν τον Κοραή λογίους. Ίσως όμως αυτό να μην είναι ο μόνος λόγος. Νομίζω ότι το έργο του Αλλατίου έχει υποτιμηθεί από το θρησκευτικό φανατισμό άλλων λογίων της εποχής του.
«Ο Λ. Αλλάτιος αγάπησε πολύ την ιδιαίτερη πατρίδα του Χίο, και δεν παραλείπει αφορμή να την εγκωμιάσει», γράφει ο Μ. Περάνθης. Και παραθέτει απόσπασμα: «... ‘Είμαι Χίος’ γράφει. ‘Εάν εγώ είμαι άξιος τιμής, την τιμή πρέπει να απονείμετε εις την Χίον, η οποία με γέννησε και με περιέθαλψε’...». Το ίδιο αγάπησε την Ελλάδα και έγραψε ποίημα σε αρχαία γλώσσα και αρχαία μέτρα προς τον Λουδοβίκο ΙΔ’ για την απελευθέρωση της Ελλάδας. Οι εχθρότητες εις βάρος του δημιουργήθηκαν από ιερατικούς και θεολογικούς κύκλους, επειδή ο Αλλάτιος υποστήριζε φανατικά την ένωση: «λατινοφρόνησε», όπως έλεγαν. Τον χαρακτήριζαν «του παπικού θρόνου ανδράποδον», «τους χαριεντισμούς, σκώματα και λοιδωρίας δεινότατον», «την μανίαν μοχθηρότατον» κλπ. Ακόμα και κατά τον θάνατό του, σε ηλικία 83 ετών, έγραψαν: «Αλλάτιος ο Χίος δια τα πλήθη των βλασφημιών του κατέφαγε την γλώσσαν του και ούτως εξέψυξεν...».

ΙΩΑΝΝΗΣ ΣΩΖΟΜΕΝΟΣ
Ο Ιωάννης Σωζόμενος καταγόταν από κυπριακή οικογένεια λογίων, η οποία έδωσε κατά τον 16ο αιώνα τον Ιάσονα Σωζόμενο, που δίδαξε ρητορική και φιλοσοφία στη Ρώμη και άλλον Ιωάννη, που διετέλεσε επιμελητής της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης στη Βενετία. Ο τελευταίος συνέταξε και κατάλογο των εκεί χειρογράφων κωδίκων. Ο Σωζόμενος που ενδιαφέρει εδώ, διετέλεσε επικεφαλής στρατιωτικού σώματος κατά την πολιορκία της Λευκωσίας από τους Τούρκους (1570). Είχε την ιδέα να στείλει πράκτορες για να δηλητηριάσουν το νερό των πηγαδιών που χρησιμοποιούσαν. Μετά την πτώση της Λευκωσίας πιάστηκε αιχμάλωτος, αλλά τους έπεισε να τον στείλουν για διαπραγμάτευση με τους Ενετούς, για να παραδοθούν. Εκμεταλλεύθηκε το γεγονός και δραπέτευσε, πήγε στην Ιταλία και εκεί σπούδασε ιατρική, την οποία επίσης άσκησε εκεί. Οι αναμνήσεις από την ταραχώδη ζωή του δημοσιεύτηκαν στην Μπολόνια (1576). Ο γιατρός Σωζόμενος μετέφρασε στα λατινικά το περί Επιδημιών έργο του Ιπποκράτη (Βενετία 1617), έργα του Γαληνού και άλλων αρχαίων γιατρών.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΧΟΡΤΑΤΖΗΣ
Ο Γεώργιος Χορτάτζης (ή Χορτάκης) γεννήθηκε στην Κρήτη τα τελευταία χρόνια του 16ου αιώνα, έζησε τον 17ο αιώνα και πέθανε το 1658. Όπως γράφει ο Γ. Ζαβίρας «εχρημάτισε μαθητής και διδάσκαλος της ιατρικής εν Παταβίω ως έκαμε πράξιν της ιατρικής εν τη πατρίδι αυτού και εκυρίευσαν οι Οθωμανοί την πατρίδα αυτού και απήλθε εν [δεν αναφέρεται το μέρος] όπου μετήρχετο την ιατρικήν και όπου το ζην εξεμέτρησε τω έτει 1658». Ο Ζαβίρας γράφει στη συνέχεια ότι «συνέθετο πόνημα τι δια στίχων απλών» αναφερόμενος στη γνωστή τραγωδία «Ερωφίλη». Όμως αυτό δεν είναι ακριβές. Ο ποιητής της «Ερωφίλης» Γ. Χορτάτζης ήταν θείος του γιατρού, είχε ζήσει παλαιότερα (πιθανώς 1545-1610) και είχε πεθάνει πριν την έκδοση του έργου του, που έγινε το 1637. Ως έργα του γιατρού Χορτάτζη αναφέρονται η «Ιατρική πλάστιγξ» και μελέτη του «Περί υδροφοβίας».

Παρά τις σημαντικές προσωπικότητες που ακμάζουν τον 16ο αιώνα, ο αριθμός τους και οι δυνατότητες για την κάλυψη των αναγκών είναι πολύ περιορισμένες. Ακόμα και όταν υπάρχουν γιατροί, αυτοί είναι περιορισμένοι στις μεγάλες πόλεις ή στις αυλές των ηγεμόνων. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού σε νησιά και χωριά, στην ύπαιθρο χώρα και σε μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες παραμένει χωρίς υγειονομική κάλυψη. Στις περιπτώσεις αυτές επιχώριοι εμπειρικοί προσπαθούν πιο πολύ να παρηγορήσουν και σπανιότερα να θεραπεύσουν. Σε σοβαρά προβλήματα και σε μεγάλες επιδημίες είναι απολύτως αδύνατη οποιαδήποτε παροχή βοήθειας. Αλλά αυτό ίσχυε και για τους πανεπιστημιακά εκπαιδευμένους γιατρούς. Σε ανώνυμο χρονικό του τέλους του 16ου αιώνα διαβάζουμε για το «μεγάλον θανατικόν από πανόκλα και από καρμπά, πράγμα όπου δεν εφάνηκε ποτέ εις την Κρήτην» και σε διάφορα άλλα κατά καιρούς μέρη. «Εποθένασι την ημέραν διακόσιοι και περισσότεροι. Ερίχνασι τους νεκρούς άψαλτους και ατίμως ώσπερ τους κύνας. [] Ιερείς πολλοί απέθανον, ιατροί, ποβολάνοι πολλοί, πλούσιοι και πένητες...».
Παίρνουμε την περιγραφόμενη με αρκετές λεπτομέρειες επιδημία πανούκλας του 1592 ως πρότυπο, μια και ανάλογα ίσχυαν και για όλες τις άλλες. Η επιδημία αυτή στην Κρήτη είχε ξεκινήσει στις 20 Μαρτίου και κράτησε αρκετούς μήνες. Η αποκλεισμένη πόλη μπόρεσε και πάλι να επικοινωνήσει στις 15 Αυγούστου. «Αφού έπαυσε λιγάκι το θανατικόν από τον Ιούλιον μήνα, πάλιν δεν έπαυεν ο θάνατος καθημερινόν εις την χώραν, δέκα, δώδεκα κορμιά την ημέραν». Συνολικά, γράφει το ανώνυμο χρονικό, πέθαναν περί τις 30.000. Όσοι είχαν οικονομικές δυνατότητες έφευγαν από την πόλη προ τα χωριά, είχαν δε εγκαταστήσει και φρουρές, «καλές βιγίλες να μη σιμώσει τινάς εκεί όπου ευρίσκοντο». Οι επιδημίες αυτές σπάνια είχαν τοπικό χαρακτήρα. Και η συγκεκριμένη είχε επίσης χτυπήσει διάφορες άλλες περιοχές και την ίδια την Κωνσταντινούπολη. Έτσι στις δύσκολες και επικίνδυνες αυτές καταστάσεις η ιατρική και οι θεράποντές της αποδεικνύονταν αναποτελεσματικοί, ενώ συχνά εξετάζοντας κάποιους ασθενείς αρρώσταιναν και οι ίδιοι, ακολουθώντας την κοινή μοίρα.

Ανασκοπώντας τον 16ο αιώνα και το μέρος εκείνο του 17ου αιώνα που καθορίζεται από τον προηγούμενο, μπορούμε να πούμε ότι μεγάλο μέρος των πανεπιστημιακά εκπαιδευμένων γιατρών εργάζεται για λογαριασμό διαφόρων προσωπικοτήτων, εξετάζοντας παράλληλα (και συχνά δωρεάν) τον απλό κόσμο. Πολλοί είναι εκείνοι που ασχολούνται συγχρόνως με την εκπαίδευση, κάποτε μάλιστα αφήνοντας και την ιατρική. Είναι μεγάλος ο ζήλος να μορφώσουν το λαό τους, διδάσκοντάς τον την ελληνική και ξένες γλώσσες, φιλολογία, φιλοσοφία και θετικές επιστήμες. Γράφουν βιβλία και κυρίως μεταφράζουν ή επιμελούνται την έκδοση έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Άλλοι εργάζονται σε εκδότες και άλλοι ως βιβλιοθηκονόμοι. Μερικοί χρηματοδοτούν τη λειτουργία σχολείων. Πολλοί ακολουθούν ιερατικά αξιώματα, γράφουν θεολογικά έργα, έρχονται σε ισχυρές συγκρούσεις με ετερόδοξους ή (κάποιοι) κατηγορούνται ως παπικοί ή καλβινιστές. Όλοι επιδεικνύουν πατριωτικό ζήλο και κάποιοι αναμειγνύονται ή προκαλούν πολεμικά και επαναστατικά γεγονότα. Με αυτή την κληρονομιά ξεκινούν οι γιατροί τον 17ο αιώνα.

Βυζαντινή Ιατρική (15ος αιώνας)

2010-10-29T11:34:00.007+03:00

Ο 15ος αιώνας βρίσκει την Κωνσταντινούπολη σε παρακμή, όπως και ολόκληρη την κάποτε κραταιά αυτοκρατορία. Παρόλα αυτά, οι ξενώνες εξακολουθούν να λειτουργούν και ορισμένοι να βρίσκονται σε υψηλά επίπεδα. Ο ξενώνας Κράλλη είχε ιδρυθεί στην περιοχή Πέτρα της Κωνσταντινούπολης από τον Σέρβο βασιλιά Ούρεσι Β' Μιλιούσιν (1281-1321). Ακόμα, τον 15ο αιώνα ο ξενώνας διαθέτει χρήματα, ώστε όχι μόνο να προσφέρει νοσηλευτικό έργο, αλλά και να διατηρεί ιατρική σχολή, να αγοράζει και να βιβλιοδετεί χειρόγραφους κώδικες. Έχει επίσης τη δυνατότητα, παρά τις δύσκολες συνθήκες, να προσλαμβάνει γιατρούς με κύρος. Το 1440 ο ξενώνας του Κράλλη προσλαμβάνει τον γιατρό και φιλόσοφο Ιωάννη Αργυρόπουλο ως διδάσκαλο της ιατρικής. Κοντά στον Αργυρόπουλο μαθητεύουν Έλληνες και Ιταλοί σπουδαστές για την εκμάθηση της ιατρικής τέχνης και της αριστοτελικής φιλοσοφίας. Μεταξύ των μαθητών του αναφέρονται ο Αντώνιος Πυρόπουλος και οι αδελφοί του Ανδρέας και Μανουήλ, ο Βρανάς «ο γιατρός του Πρωτομάστορος» που ήταν επίσης μαθητής του Αργυρόπουλου, ο μοναχός Ναθαναήλ (που ήταν και νοσοκόμος του ξενώνα)και άλλοι. Ένας άλλος μαθητής ή συνεργάτης του Αργυρόπουλου, εσωτερικός βοηθός, καταγράφει με βάση τις παραδόσεις του όσα αναφέρονται στους σφυγμούς, στοιχεία που αποτελούν σύντομό βοήθημα για τους γιατρούς της εποχής. Εκτός από τον ξενώνα του Κράλλη και άλλα ανάλογα ιδρύματα διατηρούν σχολεία ιατρικής, σχεδόν σε ολόκληρη την περίοδο των Παλαιολόγων (1261-1453).

ΙΩΑΝΝΗΣ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ
Κατά την περίοδο αυτή, της παρακμής της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, για να εξυπηρετηθούν καλύτερα οι υγειονομικές ανάγκες του πληθυσμού, ο Γεώργιος Γουδέλης, το πιο σημαντικό πρόσωπο στην κυβέρνηση του Μανουήλ Β' Παλαιολόγου, μετέτρεψε ένα από τα παλάτια του στην Πόλη σε νοσοκομείο. Η μαρτυρία καταγράφεται κι από τον λόγιο Ιωάννη Χορτασμένο, ο οποίος εγκωμιάζει σε επιστολές του το νοσηλευτήριο αυτό. Κάποιες ακόμα δομές, που είχαν ιδρυθεί παλαιότερα κι εξακολουθούσαν να λειτουργούν, παρέχουν υγειονομικές υπηρεσίες στους κατοίκους της Κωνσταντινούπολης και των άλλων περιοχών του Βυζαντίου, κατά τις τελευταίες δεκαετίες πριν την Άλωση. Ο Ιωάννης Αργυρόπουλος, ο οποίος, αν και έχει τη δική του παρουσία στην ιστορία της βυζαντινής ιατρικής, ήταν βασικά φιλόσοφος, με ιδιαίτερη εξειδίκευση στην αριστοτελική φιλοσοφία. Γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη το 1410, πήρε εξαιρετική εκπαίδευση σε ολόκληρο το φάσμα των τότε γνώσεων. Το 1439 λόγω της μόρφωσης και των ικανοτήτων του συμμετέχει στη βυζαντινή αντιπροσωπεία της συνόδου Φεράρας - Φλωρεντίας. Μετά την επιστροφή του διδάσκει στον ξενώνα Κράλλη, ενώ διακρίνοντας τους κινδύνους για το Βυζάντιο προσπαθεί να ευαισθητοποιήσει υπέρ της πατρίδας του τις γνωριμίες του στην Ιταλία. Η πτώση της Κωνσταντινούπολης θα τον αναγκάσει να φύγει αρχικά στον Μυστρά, από όπου προσπάθησε με διπλωματικά μέσα τόσο για την υποστήριξη του Δεσποτάτου του Μορέως, όσο και για την ανάκτηση της Πόλης. Τελικά εγκαταστάθηκε στην Ιταλία, όπου έζησε και δίδαξε στη Φλωρεντία και τη Ρώμη. Το 1490 πέθανε μακριά από την πατρίδα του. Το κύρος τους ως αριστοτελιστή καταδεικνύεται όχι μόνο από τα έργα του, αλλά και από την αναγνώριση των άλλων προς το πρόσωπο και το έργο του.
Ενδεικτικό της αναγνώρισης του Ιωάννη Αργυρόπουλου από Βυζαντινούς και Ιταλούς είναι και το εξής: Σε κώδικα που περιέχει έργα του Αριστοτέλη (Barrocianus 87), στο 35ο φύλλο, υπάρχει απεικόνισή του που είναι ενδεικτική του κύρους του. Ο Αργυρόπουλος απεικονίζεται καθισμένος σε θρόνο, με τα πόδια του να ακουμπούν σε υποπόδιο. Είναι ντυμένος με επίσημη στολή και φέρει υψηλό πίλο στο κεφάλι του. Το αριστερό του χέρι ακουμπά σε αναλόγιο, πάνω στο οποίο είναι τοποθετημένο βιβλίο (προφανώς του Αριστοτέλη). Στον γύρω χώρο υπάρχουν κτήρια, τα οποία προφανώς αποτελούν προσαρτήματα του ξενώνα. Αν και διδάσκαλος της ιατρικής τέχνης, στην ιστορία του Βυζαντίου παρέμεινε ως φιλόσοφος και διπλωμάτης, μάλλον, παρά ως γιατρός και διδάσκαλος της ιατρικής. Μεταξύ των γιατρών που άσκησαν την ιατρική τον 15ο αιώνα αναφέρεται και ο γιατρός Μαλάκης, από τον Μυστρά. Όπως προκύπτει από δευτερεύουσες πηγές, εργαζόταν συγχρόνως σε διάφορους ξενώνες στην Κωνσταντινούπολη, ενώ ασκούσε και ελεύθερο επάγγελμα. Οι μισθοί του από τις θέσεις αυτές κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος των εισοδημάτων του. Όμως μαθαίνουμε από σατιρικό στιχούργημα του Μάζαρη, που γράφτηκε στις αρχές του 15ου αιώνα, ότι ο Μαλάκης ζητούσε και έπαιρνε χρήματα και από τους Γενουάτες αξιωματούχους που έμεναν στον Γαλατά. Ο ίδιος σατιρικός ποιητής Μάζαρης κατακρίνει τους γιατρούς της εποχής του ως ανίκανους στην ιατρική, που δεν καταφέρνουν να διαβάσουν και να κατανοήσουν τα κείμενα των μεγάλων γιατρών της αρχαιότητας. Αντίθετα, γράφει ο Μάζαρης, οι ίδιοι τα καταφέρνουν πολύ καλά στην ανάπτυξη σχέσεων που τους οδηγούν σε πολιτικά αξιώματα και θέσεις, καθώς επίσης είναι ικανότατοι για την απόκτηση χρημάτων.

ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ
Ο Αντώνης Πυρόπουλος είναι γιατρός του 15ου αιώνα που εκπαιδεύτηκε, όπως είδαμε, στην Κωνσταντινούπολη στον ξενώνα του Κράλλη από τον ιατροφιλόσοφο Ιωάννη Αργυρόπουλο. Τόσο ο Αντώνιος Πυρόπουλος όσο και οι άλλοι μαθητές εμφανίζονται να περιστοιχίζουν τον δάσκαλό τους στην εικόνα του Αργυρόπουλου, την οποία αναφέραμε. Άλλοι δύο Πυρόπουλοι, ο Ανδρέας κι ο Μανουήλ, κατά πάσα πιθανότητα αδελφοί του Αντωνίου (ή σύμφωνα με άλλη εκδοχή στενοί συγγενείς του) αναφέρονται μεταξύ εκείνων που διδάχτηκαν από τον Αργυρόπουλο. Υπάρχει όμως και τέταρτος Πυρόπουλος, ο Αλέξιος, ο οποίος υπογράφεται ως αντιγραφέας κώδικα που περιέχει κατά το πλείστον έργα του Ιπποκράτη. Το γεγονός αυτό, χωρίς να είναι βέβαια αποδεικτικό, δείχνει πάντως το αυξημένο ενδιαφέρον του για θέματα ιατρικής. Γεννημένος στην Κορώνη της Μεσσηνίας (ή, κατ’ άλλους, στην Κέρκυρα), ο Αντώνιος Πυρόπουλος σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη και μετά στην Ιταλία. Στη συνέχεια, ακολουθώντας τα κυρίαρχα ιδεολογικά ρεύματα της εποχής, έγινε μοναχός στη Μονή Βατοπεδίου στον Άθω. Ο Πυρόπουλος πρόσφερε στη Μονή αντίτυπο του βιβλίου «Φυσική ακρόασις» του Αριστοτέλη. Όπως μας έχει διασώσει ο Α. Π. Κούζης, στην ιδιόγραφη αφιέρωσή του ο Πυρόπουλος γράφει: «Τούτο το βιβλίον η Φυσική ακρόασις του Αριστοτέλους υπάρχει εμού του αδιαδόχου [χωρίς διάδοχο] και ευσεβούς και αμαρτωλού και αφιερώθη εις την Μονήν Βατοπεδίου Οκτωβρίου ιβ', ινδ[ικτίωνος] ιβ', έτους λβ'». Ο ιατρός και ιστορικός Α. Π. Κούζης βρήκε έργα του Πυρόπουλου σε κώδικα της Μονής Ιβήρων (Άθως) και στον ελληνικό ιατρικό κώδικα 27 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Βιέννης. Το σημείωμα «Περί μέτρων και σταθμών» ανακοίνωσε αρχικά προφορικά σε συνεδρίαση της Ακαδημίας Αθηνών το 1964. Η ανακοίνωση δημοσιεύθηκε στα Πρακτικά της Ακαδημίας το 1949.
Σε ένα απόσπασμα από το σωζόμενο κείμενο του Πυρόπουλου, σύμφωνα με τον κώδικα του Άθω, με τον τίτλο «Εξήγησις του Πυρόπουλου περί των σταθμών / των νυν διαγόντων επί τας χώρας και πόλεις τας ημετέρας», βλέπουμε και ορισμένα από τα μέτρα και σταθμά της εποχής, που ήταν σε χρήση τόσο στη φαρμακευτική όσο και στις καθημερινές δοσοληψίες: «ουγγίαν, μόδιον, μετουρτήκιον, κόσκινον, μισούριον, κοιλόν». Η «ουγγία» είναι φαρμακευτική μονάδα βάρους, ενώ το «μόδιον» είναι ρωμαϊκή μονάδα μέτρησης χωρητικότητας (8,75 λίτρα). Το «μετουρτήκιον» αποτελεί ποσότητα περίπου 7 κιλών, ενώ το «κόσκινον» αντιστοιχεί σε χωρητικότητα ενός κόσκινου. Όσο για το «μισούριον» (ή «μινοσούριον» ή «μινσούριον») αντιστοιχεί σε βάρος περίπου 500 γραμμαρίων, ενώ το «κοιλόν» αντιπροσώπευε μονάδα μέτρησης σιτηρών που αντιστοιχούσε σε 24 οκάδες, δηλαδή περίπου 32 κιλά. Ο Πυρόπουλος αναφέρει και το «τζούφλιον» [κέλυφος καρυδιού], το «βούτζιον» [ασκός για κρασί ή άλλα υγρά], το «μίστατο» ή «μύστατα» [από 6 έως 10 οκάδες, δηλαδή από 7,5 έως 12 κιλά], το «κροντήρι» που αντιστοιχούσε σε βάρος 3 κιλών κρασιού, τη «γαστέρα», χωρητικότητας περίπου μισού κιλού ή 600 γραμμαρίων. Επίσης αναφέρει την «άμουλο» ή «άμπουλα», δηλαδή φιάλη. Σε κατάλογο με τον τίτλο «De antiquitatibus et libris manuscriptis constantinopolitanis» («Περί αρχαιοτήτων και χειρογράφων βιβλίων εκ Κωνσταντινουπόλεως») ο B. Foerster (1877) αναφέρεται σε ιατροσόφιο του Πυρόπουλου.
Ο Foerster αναφέρεται σε συγγραφή του 16ου αιώνα που έχει τον τίτλο «Ιατροσόφιον του σοφού Πυροπούλου, και το βιβλίον είναι μεγάλο και έχει εξ εμπειρίας πολλά και διάφορα και το χαρτί είναι κόλλαις βιββάκιναις». Κατά τον Κούζη, το έργο αυτό ήταν η πηγή από την οποία άντλησαν την ύλη τους όλα τα μεταγενέστερα ιατροσόφια, δηλαδή τα χειρόγραφα βοηθήματα που οι εμπειρικοί θεραπευτές χρησιμοποιούσαν ακόμα έως τον 19ο αιώνα. Τα ίδια περίπου χρόνια της ακμής του Πυρόπουλου, εκτός από το κέντρο, αξιόλογοι επιστήμονες γιατροί ασκούν την ιατρική και στην περιφέρεια, μακριά από την πρωτεύουσα που παρακμάζει. Θα αναφέρουμε εδώ τον γιατρό Μανουήλ Ολόβωλο, που υπηρέτησε ως γιατρός του Μανουήλ Παλαιολόγου και τον συνόδεψε στο ταξίδι του στον Μυστρά. Ο Ολόβωλος επιχείρησε να γίνει μεγάλος λογοθέτης της αυτοκρατορίας και έπεσε στη δυσμένεια του Μανουήλ Παλαιολόγου. Εκτός από την άσκηση της ιατρικής, ασχολείται και με την ιατρική συγγραφή. Ίσως δε να προέρχεται από ιατρική γενιά, καθώς στο ίδιο όνομα υπήρξαν και παλαιότερες αναφορές. Ένας μάλιστα από αυτούς είχε εργαστεί, κατά τον Κ. Πουρναρόπουλο, στην αυλή του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου κατά τον 13ο αιώνα. Για τον Ολόβωλο μαθαίνουμε από το έργο του μοναχού Μάζαρη «Επιδημία Μάζαρι εν Άδου ή Πεύσις νεκύων ενίων περί τινων εις τα βασίλεια συναναστρεφομένων», ότι (καθώς ο γιατρός πέθανε πριν τον αυτοκράτορα) χρησίμευσε ως οδηγός του για το ταξίδι στον Άδη. Ο Ολόβωλος πέθανε μερικές δεκαετίες πριν την Άλωση, ίσως το 1414. Ο Α. Γκιάλας μεταξύ των γιατρών του 15ου αιώνα αναφέρει τον Γεώργιο Καρρέριο, σπουδασμένο στην Πάδοβα και φημισμένο στον καιρό του. Στο ίδιο πανεπιστήμιο είχε σπουδάσει και ο Μάρκος Μασούρος, ο οποίος μεταξύ 1514-1521 είχε διδάξει τα ελληνικά γράμματα στο Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης. Βαθύς γνώστης της αρχαίας γραμματείας, εξέδωσε και σχολίασε τους αρχαίους συγγραφείς και ανάμεσά τους έργα του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Σε προχωρημένη ηλικία έγινε μοναχός και στη συνέχεια επίσκοπος. Ο Α. Γκιάλας αναφέρει επίσης τον Ιωάννη Πανάρετο, μαθητή του Αργυρόπουλου στην ιατρικη σχολή του ξενώνα του Κράλλη στην Κωνσταντινούπολη. Βεβαίως, εκτός από τους εκπαιδευμένους και αξιόπιστους γιατρούς που είχαν κύρος και φήμη, επαρκείς γνώσεις και ήθος, υπήρχαν και γιατροί που δεν απολάμβαναν τη γενική εκτίμηση. Συχνά οι πολίτες του Βυζαντίου εξέφραζαν τη δυσαρέσκειά τους γι’ αυτούς και τους απέφευγαν. Παρόλο που δεν ήταν εκκλησιαστικά καταδικαστέο, δεν ήταν λίγοι εκείνοι που προσέφευγαν για ιατρική βοήθεια σε Εβραίους, ακόμα και σε μουσουλμάνους γιατρούς. Το φαινόμενο αυτό, που εμφανίζεται με αυξημένη συχνότητα κατά τον 15ο αιώνα, είχε εμφανιστεί ήδη από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα, όπως προκύπτει από τα γραπτά του μοναχού και λόγιου Νικηφόρου Βρυεννίου.

Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Την 29η Μαΐου 1453, η Βυζαντινή αυτοκρατορία καταλύεται με την πτώση της Κωνσταντινούπολης στα χέρια του Μωάμεθ του Πορθητή. Σύμφωνα με έναν από τους χρονικογράφους της Άλωσης, τον Μιχαήλ Δούκα, όταν ο Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος, με την ολιγάριθμη ομάδα των συμπολεμιστών του, βρέθηκε περικυκλωμένος από τους Τούρκους, φώναξε: «Δεν υπάρχει χριστιανός να λάβει την κεφαλήν μου;» Ή, κατά τον Κριτόβουλο: «Η Πόλις αλίσκεται και εγώ έτι ζω;» Σύμφωνα με τον ιστορικό Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, «Μόλις επρόφερε τας λέξεις ταύτας και εις των Τούρκων επλήγωσεν αυτόν κατά πρόσωπον. Ο Κωνσταντίνος απέδωκεν αμέσως την πληγήν [ανταπόδωσε το χτύπημα], αλλά έτερος εκ των όπισθεν επήνεγκε κατ’ αυτού τραύμα καίριον, ώστε και ο βασιλεύς έπεσεν, όπως και η πόλις, ουχί ότε κατά μέτωπον προσεβλήθη, αλλά κατά νώτον [από την πλάτη] βληθείς». Κανένας από τους χρονογράφους της Άλωσης ή τους ιστορικούς δεν κάνει οποιαδήποτε αναφορά στην ύπαρξη υγειονομικής βοήθειας ή τη συνοδεία γιατρών ή νοσοκόμων. Έτσι και ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος «έμεινεν εκεί κατά γης κείμενος μεταξύ μυρίων άλλων νεκρών», όπως γράφει ο Παπαρρηγόπουλος. Βεβαίως, αν αυτό ισχύει για τον αυτοκράτορα, ισχύει πολύ περισσότερο για το σύνολο του πληθυσμού. Οι χρονικογράφοι υπολογίζουν τους νεκρούς Κωνσταντινουπολίτες σε 4.000, από τους οποίους οι μισοί ήταν πολεμιστές. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Παπαρρηγόπουλου, ο τότε πληθυσμός της Πόλης δεν ξεπερνούσε τις 70.000 με 80.000. Από αυτούς οι περισσότεροι, περί τις 60.000, πιάστηκαν αιχμάλωτοι και πουλήθηκαν ως σκλάβοι, ενώ ένα μικρότερο μέρος πρόλαβε να διαφύγει σε άλλες περιοχές ή / και σε χώρες της Δύσης.
«Η άλωσις της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Οσμανιδών ελογίζετο [] επί τοσούτον κρίσιμος, ώστε συγκαταριθμείτο μεταξύ των μεγάλων συμβεβηκότων της πεντεκαιδεκάτης εκατονταετηρίδος, δι’ ων χωρίζεται η μέση της Ευρώπης ιστορία από της νέας», όπως γράφει ο Παπαρρηγόπουλος. Ένα άλλο σημαντικό γεγονός, με αρνητικές αλλά και θετικές επιπτώσεις στην ιστορία και τον πολιτισμό των επιστημών, είναι η αναγκαστική αποδημία μεγάλου αριθμού λογίων, φιλοσόφων και επιστημόνων από την Κωνσταντινούπολη και τις άλλες πόλεις του Βυζαντίου. Η απουσία των προσώπων αυτών συντέλεσε στη σταδιακή εξαθλίωση του πληθυσμού στις άλλοτε βυζαντινές περιοχές. Από την άλλη μεριά, όμως, η παρουσία τους στη Δυτική Ευρώπη και κυρίως στην Ιταλία, όπου πολλοί βρήκαν άσυλο, συνέβαλε στην ανάπτυξη των τεχνών, στη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, στη μύηση στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, στη μετάφραση κλασικών έργων της επιστημονικής γραμματείας στα λατινικά, στην καθιέρωση της ελληνικής ορολογίας στην ανατομική και τη χειρουργική κλπ. Τυπική μορφή της περιόδου από τον φιλοσοφικό - επιστημονικό χώρο είναι ο Ιωάννης Αργυρόπουλος με τον οποίον έχουμε ασχοληθεί ήδη. Εκτός από τους νεκρούς, τους τραυματίες, τους αιχμαλώτους και τους αναγκαστικά εκπατρισμένους, η Άλωση της Πόλης είχε και άλλες επιπτώσεις: τη διαρπαγή αποθησαυρισμένου πλούτου και την καταστροφή βυζαντινών αλλά και παλαιότερων μνημείων και έργων τέχνης, καθώς και την απώλεια πολύτιμων χειρογράφων. Δυτικές πηγές μαρτυρούν ότι περί τις 120.000 χειρόγραφα βιβλία καταστράφηκαν μόνο από τις βιβλιοθήκες της Κωνσταντινούπολης! Ο αριθμός τους γίνεται πολύ μεγαλύτερος αν αναλογιστούμε τα χειρόγραφα από τις βιβλιοθήκες άλλων πόλεων του Βυζαντίου, καθώς και εκείνες των ιδιωτών. Ανάμεσα στα κατεστραμμένα χειρόγραφα υπήρχαν προφανώς και αρκετά βιβλία ιατρικού ενδιαφέροντος, άλλα από τα οποία ήταν έργα αρχαίων Ελλήνων και άλλα έργα Βυζαντινών γιατρών, πρωτότυπα αλλά και μεταφρασμένα από τα αραβικά, τα περσικά και τα λατινικά. Αυτά ήταν μόνο μερικές από τις «παράπλευρες απώλειες» της Άλωσης. Το δραματικό γεγονός επηρέασε γενικά τις ιστορικές και τις άλλες εξελίξεις επί αιώνες, τόσο στην Ανατολή όσο και στις χώρες της Δύσης.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Από τις σύντομες αναφορές στη βυζαντινή ιατρική που προηγήθηκαν, μπορούμε να προχωρήσουμε στη συναγωγή ορισμένων χρήσιμων συμπερασμάτων:
α) Η ιατρική στο Βυζάντιο αποτελεί βασικά συνέχεια της αρχαίας ελληνικής ιατρικής. Οι κορυφαίοι γιατροί της αρχαιότητας αποτέλεσαν τη σταθερή πηγή και το αξεπέραστο σύστημα αναφοράς.
β) Μεγάλο μέρος της αρχαίας ιατρικής γραμματείας σώθηκε χάρις στις αντιγραφές των αρχαίων κειμένων. Αλλά κι από τις συγκεντρωτικές εργασίες και ανασκοπήσεις Βυζαντινών συγγραφέων σώθηκαν αποσπασματικά συνταγές, θεραπευτικές πρακτικές ή απόψεις ορισμένων από τους ελάσσονες γιατρούς - συγγραφείς, των οποίων το έργο και τα ονόματα δεν έχουν με άλλο τρόπο διασωθεί.
γ) Υπό την επίδραση της θρησκευτικής πίστης, των θεολογικών δογμάτων, της εκκλησιαστικής εξουσίας και άλλων παραγόντων, συχνά η ιατρική του Βυζαντίου απομακρύνεται από τον ιπποκρατικό ορθολογισμό και αναμειγνύεται με θεουργικά-μεταφυσικά στοιχεία και τελετουργίες. Άλλοτε πάλι υπεισέρχονται προλήψεις, δεισιδαιμονίες, αστρολογικές δοξασίες και μαγικές αντιλήψεις.
δ) Εκτός από τους γιατρούς που διασώζουν, ανασκοπούν, κρίνουν ή σχολιάζουν απόψεις και γνώσεις παλαιότερων συναδέλφων τους και παραθέτουν στοιχεία της δικής τους εμπειρίας, με την ιατρική συγγραφή ασχολούνται επίσης λόγιοι και φιλόσοφοι, οι οποίοι είχαν ιατρικές γνώσεις στα πλαίσια της γενικής παιδείας και της ακαδημαϊκής εκπαίδευσής τους. Ορισμένοι μάλιστα από αυτούς ασχολούνται και με την άσκηση της ιατρικής πράξης υπό ορισμένες συνθήκες.
ε) Εκτός από τη θεραπεία των νοσημάτων και σύμφωνα με τις γνώσεις της εποχής, οι Βυζαντινοί γιατροί ασχολούνται και με την αγωγή για υγεία. Συχνά είναι τα πονήματα για τη σωστή διατροφή, τον υγιεινό τρόπο ζωής, τα ιατρικά προληπτικά μέτρα που αποσκοπούν στη διατήρηση της υγείας και την πρόληψη των νοσημάτων.
ς) Ενδιαφέρον είναι ότι για την εύκολη απομνημόνευση των κανόνων αυτών (αλλά και για την καλύτερη εκμάθηση της ιατρικής), συχνά τα έργα αυτά είναι έμμετρα, κάποτε δε ακολουθούν ακόμα και τους τρόπους της βυζαντινής ψαλτικής.
ζ) Από τον 4ο ως και τον 15ο αιώνα, οπότε καταλύεται η Βυζαντινή αυτοκρατορία, εκτός από τους ιδιώτες γιατρούς, υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής πρόνοιας προσφέρονται και από τους ξενώνες - νοσοκομεία. Πρόκειται για οργανισμούς, που είχαν ιδρυθεί από την Εκκλησία, από φωτισμένους ιεράρχες, από βασιλείς και ηγεμόνες ως κοινωνική προσφορά ή για άλλους λόγους.
η) Εκτός από τη σίτιση, τη φροντίδα, τη νοσηλεία σε εσωτερική βάση, οι ξενώνες προσφέρουν υπηρεσίες σε εξωτερικούς ασθενείς και παρέχουν φάρμακα από το φαρμακείο του ξενώνα - νοσοκομείου.
θ) Οι ξενώνες προάγουν επίσης την ιατρική εκπαίδευση σε μαθητές που ασκούνται θεωρητικά και πρακτικά δίπλα σε φημισμένους γιατρούς, ενώ συχνά μεταξύ των μαθητών συγκαταλέγονται και αλλοδαποί.
ι) Η φαρμακευτική τέχνη για μεγάλο διάστημα ακολουθεί τις παραδεδομένες από την αρχαιότητα γνώσεις που στηρίζονται κυρίως στο βοτανικό πλούτο. Με την πάροδο του χρόνου προστίθενται και νέα φαρμακευτικά μέσα που έχουν εισαχθεί από γειτονικές χώρες και κυρίως από την Αραβία και την Περσία. Εκτός από τα βότανα χρησιμοποιούνται και ζωικά προϊόντα ή ιστοί, καθώς και ανόργανα φυσικά υλικά.
ια) Είναι εντυπωσιακός ο πλούτος των χρησιμοποιούμενων φαρμακοτεχνικών μορφών εξωτερικής εφαρμογής ή εσωτερικής λήψης. Αναφέραμε ενδεικτικώς εκχυλίσματα, αφεψήματα, αποστάγματα, αρώματα, αιθέρια έλαια, δισκία, κόνεις [σκονάκια], διαλύματα, τροχίσκους, κοκκία, υπόθετα, κολπικά υπόθετα, αλοιφές, επιθέματα, έμπλαστρα, κηρωτές [τσιρότα], καταπλάσματα κλπ.
ιβ) Εκτός από τα φαρμακευτικά σκευάσματα, στη θεραπευτική χρησιμοποιούνται και άλλα μέσα και ενέργειες, ως συνέχεια των παραδεδομένων αρχαιοελληνικών γνώσεων, εμπλουτισμένων με νεώτερες. Αναφέρουμε καθάρσεις με υποκλυσμούς, αφαιμάξεις με φλεβοτομία ή άλλα μέσα, ποικίλους τρόπους λουτρών κλπ.
ιγ) Τους τελευταίους βυζαντινούς αιώνες καταβάλλονται προσπάθειες για τον ορισμό των οργάνων που χρησιμοποιούνται ως μέτρα και σταθμά, ώστε οι ποσότητες καθενός να είναι σταθερές. Ανάμεσα στις άλλες σκοπιμότητες για την τυποποίηση αυτή είναι και η κατά το δυνατόν σταθερή σύνθεση των φαρμάκων, με ισόποσες πρώτες ύλες, σταθερό τρόπο παρασκευής και χορήγηση υπολογισμένης δόσης για κάθε ασθενή.
ιδ) Στο Βυζάντιο χρησιμοποιούνται και βελτιώνονται τα γνωστά από την αρχαιότητα χειρουργικά εργαλεία και προστίθενται ορισμένα νεώτερα. Αναφέρεται η διεξαγωγή διαφόρων τύπων επεμβάσεων, ορισμένες από τις οποίες απαιτούν γνώση, τόλμη και δεξιοτεχνία. Καταγράφονται μεταξύ άλλων απολίνωση αρτηριών, χειρουργική θεραπεία ανευρυσμάτων, κρανιοανάτρηση, μαστεκτομή, αμυγδαλεκτομή, αιμορροϊδεκτομή, μαιευτικές και οφθαλμολογικές επεμβάσεις, ακόμα και διαχωρισμός σιαμαίων!
ιε) Υπάρχει πλούσια ιατρική συγγραφή, συνήθως ανασκοπητικού χαρακτήρα και σπανιότερα με αναφορές νέας γνώσης. Ορισμένα από τα βιβλία αυτά γνώρισαν επανειλημμένες χειρόγραφες εκδόσεις, πολλές από τις οποίες κοσμούνται από εικονογράφηση και αποτελούν αληθινά έργα τέχνης.
ιστ) Πολλά από τα βιβλία αυτά ευτύχησαν και την τυπογραφική τους έκδοση μετά την ανακάλυψη του Gutenberg. Στις λατινικές τους δε μεταφράσεις αποτέλεσαν επίσημα βιβλία ευρωπαϊκών πανεπιστημίων έως τον 17ο, ακόμα και τον 18ο αιώνα.
ιζ) Πολλοί από τους γιατρούς του Βυζαντίου είχαν δραστηριότητες παράλληλες με την ιατρική κι ωφέλησαν τους συγχρόνους τους από πολλές πλευρές. Αναφέρονται πολλοί που απέκτησαν πολιτική ισχύ, τίτλους κι αξιώματα, ανέπτυξαν διπλωματική δραστηριότητα, διέδωσαν σε άλλες χώρες τη βυζαντινή - ελληνική ιατρική και τη φιλοσοφία, ασχολήθηκαν με άλλες θετικές επιστήμες και άφησαν πλούσιο συγγραφικό έργο.
ιη) Με όλα αυτά, δεν πρέπει να θεωρείται ακριβές ότι η βυζαντινή εποχή αποτελεί μια σκοτεινή μεσαιωνική περίοδος της ιστορίας μας.

Βυζαντινή Ιατρική (14ος αιώνας)

2010-10-28T18:46:00.001+03:00

ΑΛΕΞΙΟΣ ΑΠΟΚΑΥΚΟΣ
Ο Αλέξιος Απόκαυκος ή Απόκαυχος από την Κωνσταντινούπολη έζησε τον 13ο και 14ο αιώνα. Διετέλεσε παρακοιμώμενος και Μεγάλος Δούκας του Ανδρόνικου Γ'. Ήταν μαθητής του Ιωσήφ του Φιλοσόφου (ή Ρακενδύτη) και συμμαθητής και φίλος του Ιωάννη του Ακτουαρίου. Ο τελευταίος του αφιερώνει ονομαστικά το βιβλίο του «Περί διαγνώσεως παθών», όπου διαβάζουμε: «τω Παρακοιμωμένω τω Αποκαύχω τω και ύστερον χρηματίσαντι Μεγάλω Δουκί». Ο Απόκαυκος ως πρεσβευτής του Βυζαντίου πραγματοποίησε διπλωματική αποστολή στη Σκυθία και παρέδωσε στους αρμόδιους το βιβλίο του Ακτουαρίου «Περί διαγνώσεως παθών». Η αποστολή έγινε στα πλαίσια εκδήλωσης ενδιαφέροντος του αυτοκράτορα και ως κίνηση καλής θέλησης προς τις αρχές και τον λαό των Σκύθων. Ο Απόκαυκος έπαιξε σοβαρό ρόλο στα πολιτικά πράγματα, καθώς υποστήριξε την Άννα της Σαβοΐας, χήρα του Ανδρόνικου Γ', στον εμφύλιο πόλεμο με τον Ιωάννη Κατακουζηνό και την παράταξη των αρχόντων. Τελικά η Άννα έχασε τον έλεγχο κι ο Απόκαυκος οδηγήθηκε σε φυλακή της Κωνσταντινούπολης, όπου θανατώθηκε από άλλους έγκλειστους, προφανώς εγκάθετους. Γι’ αυτό, όπως σημειώνει ο Πουρναρόπουλος, «η όλη ιστορία του Αποκαύκου είναι μάλλον πολιτική και στρατιωτική» παρά ιατρική. Σε χειρόγραφο κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης των Παρισίων υπάρχει εικόνα του Αποκαύκου, η οποία έχει επανειλημμένα αναπαραχθεί. Δείχνει τον γιατρό και διπλωμάτη καθισμένο σε ευρύ πολυτελές κάθισμα με στήριγμα για τη ράχη, επίσημα ντυμένο, ενώ σε αναλόγιο στα αριστερά του είναι τοποθετημένο βιβλίο, στο οποίο διακρίνεται η ιπποκρατική ρήση «ο βίος βραχύς».

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΕΛΙΤΗΝΙΩΤΗ
Με το επώνυμο Μελιτηνιώτης φέρονται λόγιοι, κληρικοί και επιστήμονες του 13ου και 14ου αιώνα. Ο αρχιδιάκονος και μέγας σακελάριος Θεόδωρος Μελιτηνιώτης ήταν σπουδαίος αστρονόμος, αναγνωρισμένος από το σύνολο των Βυζαντινών, που τον αποκαλούσαν «διδάσκαλο των διδασκάλων της αστρονομίας». Το βιβλίο του «Αστρονομική βίβλος» είναι το πιο σημαντικό αστρονομικό έργο του Βυζαντίου, καθώς στηρίζεται όχι μόνο στα έργα παλαιότερων (Θέων, Πτολεμαίος κ.α.) και στις δικές του παρατηρήσεις, αλλά και σε πλούσιο υλικό των Περσών αστρονόμων, το οποίο ο Θεόδωρος Μελιτηνιώτης το γνώριζε. Ο Ιωάννης και Κάλλιστος Μελιτηνιώτης έγραψαν θεολογικά έργα. Ο Κωνσταντίνος Μελιτηνιώτης (13ος - 14ος αιώνας) ήταν θεολόγος αρχιδιάκονος και μέγας χαρτοφύλακας και αγωνίστηκε δογματικά και πολιτικά για την ένωση των Εκκλησιών που υποστήριξε ο Μιχαήλ Παλαιολόγος, για να περιπέσει τελικά σε δυσμένεια του διαδόχου του και ανθενωτικού Ανδρόνικου Γ' Παλαιολόγου. Δεν γνωρίζω αν ο Κωνσταντίνος Μελιτηνιώτης είναι το ίδιο πρόσωπο με τον Κωνσταντίνο Μελιτηνιώτη της ίδιας χρονικής περιόδου που είναι ο μεταφραστής ανατολικών και κυρίως περσικών ιατροφαρμακευτικών κωδίκων, οι οποίοι έχουν διασωθεί. Ο Α. Π. Κούζης δημοσίευσε το 1939 κείμενα του Μελιτηνιώτη από τον ελληνικό κώδικα Phillips 1562 της Βιβλιοθήκης του Βερολίνου. «Αύται αι αντίδοτοι εμεταγλωττίσθησαν εκ των Περσών εις την Ελλάδα παρά του Κωνσταντίνου ιατρού του Μελιτηνιώτου εις Κωνσταντινούπολιν».
Θα παραθέσουμε μικρό δείγμα από το χειρόγραφο του Μελιτηνιώτη: α. «Αντίδοτος - Διαφορητικόν πνευμάτων παντός του σώματος. Σύνθες λαβών: Σπάντιον τελόσπερμα, ελ ζουραμπάν, δούρουνιτζ, πύρεθρον, πέπε μακροπέπε, σαληχό, ασάρ, ζιγγίβερι κρόκον, κόστον αα < β [: αα, ανά ίσα μέρη / <, μικρότερο / β, 2]. Η δόσις <γ». β. «Αντίδοτος του Φίλωνος - Παύον πάσας οδύνας, έμετον παύει, ρευματισμόν κοιλίας ίστησι, αιμορραγίας γυναικών στέλλει [αναστέλλει]. Σύνθες:...». Ακολουθεί η πολύπλοκη και πολυβότανη σύνθεση. Από τα συστατικά που παραθέτει ο Μελιτηνιώτης ορισμένα έχουν αραβικά ή περσικά ονόματα, όπως συμβαίνει και με τα ονόματα ορισμένων παρασκευασμάτων. Από τα παρατιθέμενα συνολικά 53 αντίδοτα, τα 30 έχουν περσικά ή αραβικά ή μικτά διγλωσσικά ονόματα, ενώ τα υπόλοιπα έχουν αμιγώς ελληνικά ονόματα. Παραδείγματα αμιγώς περσικής ονομασίας: μαατζούν ράα, μαατζούν σησαλμά, μαατζούν μαασφάρη κλπ. Παραδείγματα διγλωσσικών (μικτών) ονομάτων: αντίδοτος η απάλ, μαατζούν σααρνία το μέγα, μαατζούν η αθανασία η μεγάλη. Τέλος, αμιγείς ελληνικές ονομασίες είναι: αντίδοτος δια κυμίνου, αντίδοτος δια δαφνίδων, αντίδοτος δια φυσαλίδων κλπ. Μικτά είναι και τα ονόματα των χρησιμοποιούμενων φυτών ή άλλων ουσιών. Τα συστατικά αναφέρονται με ελληνικά και με περσικά ονόματα. Από τα τελευταία, δεν είναι σαφές αν ανευρίσκονται και σε περιοχές της Βυζαντινής επικράτειας ή αν είναι φυτά που ενδημούν αποκλειστικά στις συνθήκες της Περσίας, της Συρίας και των γειτονικών τους περιοχών.
Στο δημοσιευμένο από τον Α. Π. Κούζη χειρόγραφο του Μελιτηνιώτη με τα μεταφρασμένα από τα περσικά «αντίδοτα», παρακολουθούμε τις παθολογικές καταστάσεις που αναφέρονται. Επιλέγουμε ενδεικτικά: «εις εμούντας αίμα» (σχετικά με τις αιματεμέσεις). «Καρδίας τονωτικόν, μελαίνης χολής πολέμιον, ορέξεως διεγερτικόν». «Έτερον ποιούν (που έχει ένδειξη) προς δυσπνοϊκούς, μελαγχολικούς, επιληπτικούς, ημιπλήκτους και λεχωνίων (φυματιώδης αδενίτιδα) και προς τεταρταίους». Άλλο σκεύασμα που είναι κατάλληλο «προς τας μεγάλας οδύνας [τους ισχυρούς πόνους], διαφορητικόν πνευμάτων, στομάχου τονωτικόν και ορέξεως διεγερτικόν». Άλλα αντίδοτα βοηθούν τους «οφιοδήκτους» [τους δαγκωμένους από φίδι], τους «σκορπιοπλήκτους», δηλαδή αυτούς που τους έχει κεντήσει σκορπιός, ενώ υπάρχουν και φάρμακα για τις τόσο κοινές την εποχή εκείνη ελμινθιάσεις. Αναφέρεται επίσης και κάποιο μαντζούνι «διεγείρον προς αφροδίσια άκρως». Όπως σημειώνει ο Κούζης, από τα αναφερόμενα στο γραπτό του Μελιτηνιώτη ονόματα σκευασμάτων, 21 χαρακτηρίζονται ως αντίδοτα, 30 έχουν τον αραβικό προσδιορισμό μαατζούν, ένα ονομάζεται θέριακα (θηριακή) και ένα γλύκασμα. Από όλα αυτά, όμως, το πιο δυνατό «αντίδοτο», από εκείνα που μετέφρασε από τα περσικά ο Μελιτηνιώτης, είναι το τελευταίο. Είναι η «νγ' αντίδοτος», που είναι «ωφέλιμος εις επιληπτικούς, ημιπλήκτους, εις πωρισμούς νεύρων ισχιαδικούς, εις τρομικούς, εις πόνους αρμών, εις ποδαλγικούς και εις παλμούς και εις ρευματισμούς οδόντων, εις μελαγχολικούς» κλπ., με ένα σύνολο 22 ετεροκλήτων ενδείξεων.

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΧΙΟΝΙΑΔΗΣ
Μεταξύ των επιστημόνων που ασκούν την ιατρική στην Τραπεζούντα κατά τον 13ο και 14ο αιώνα αναφέραμε ήδη τον αστρονόμο και γιατρό Γρηγόριο Χιονιάδη, που έζησε στα χρόνια του αυτοκράτορα Αλεξίου Β' (1297-1330) και τιμήθηκε από αυτόν με τον τίτλο του Ακτουαρίου, δηλαδή του αυτοκρατορικού γιατρού. Ο Χιονιάδης ταξίδεψε στην Περσία και, ως γνώστης της περσικής γλώσσας, όταν γύρισε στην πατρίδα του μετέφρασε διάφορα βιβλία, κυρίως μαθηματικά και αστρονομικά, από τα περσικά στα ελληνικά. Αναφέραμε επίσης τους Θεόδωρο και Κωνσταντίνο Μελιτηνιώτη, οι οποίοι γνώριζαν περσικά και εμπλούτισαν με τις μεταφράσεις τους την πνευματική παρακαταθήκη του Βυζαντίου. Από την Τραπεζούντα ήταν και ο Γεώργιος Χρυσοκόκκης, ο οποίος επίσης τιμήθηκε με τον επίζηλο τίτλο του Ακτουαρίου. Ήταν μαθητής του Χιονιάδη και συνόδεψε τον δάσκαλό του στα ταξίδι της Περσίας. Άσκησε το επάγγελμα στην πατρίδα του, και εκτός από γιατρός ήταν και αστρονόμος. Έγραψε πολλά βιβλία διαφόρων επιστημονικών κλάδων, και κυρίως μαθηματικών και αστρονομίας. Ασχολήθηκε όμως και με τη διδακτική της γλώσσας των Περσών, όπως προκύπτει από τον τίτλο έργου του, στο οποίο όμως δήλωνε και την ιατρική του ιδιότητα. Ακόμα έγραψε και ταξιδιωτικό βιβλίο, για τους τόπους και τις πόλεις που γνώρισε. Τον ίδιο αιώνα συναντάμε και τον λόγιο Γεώργιο Χωνιάτη, από τη μεγάλη οικογένεια από τις Χώνες της Φρυγίας. Ο Χωνιάτης μετέφρασε το έργο «Αντίδοτοι εκ Περσίας κομισθείσαι και εξελληνισθείσαι παρά Χωνιάτου του Γεωργίου». Είναι πολύ πιθανόν ότι οι μεταφράσεις αυτές είναι οι πρώτες που έγιναν στην ελληνική γλώσσα κατευθείαν από τα περσικά. Προηγούμενες μεταφράσεις του μαγίστρου Συμεώνος Σηθ ή Σήθη (11ος αιώνας) είχαν γίνει από την αραβική μετάφραση των περσικών πρωτοτύπων.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΑΚΤΟΥΑΡΙΟΣ
Η λέξη «ακτουάριος» σημαίνει, μεταξύ άλλων, και τον αυτοκρατορικό γιατρό. Ο γιατρός Ιωάννης γιος του Ζαχαρία ονομάστηκε Ακτουάριος, καθώς υπηρέτησε στην αυλή δύο Παλαιολόγων: του Ανδρόνικου Β' (1282-1328) και του Ανδρόνικου Γ' (1328-1341). Και με αυτή την προσωνυμία πέρασε στην ιστορία της ιατρικής του Βυζαντίου. Ο Ιωάννης ο Ακτουάριος έζησε τον 13ο - 14ο αιώνα και διετέλεσε μαθητής του μοναχού και φιλοσόφου Ιωσήφ του Ρακενδύτη. Ο Ιωσήφ, που είναι ο συγγραφέας του σύνθετου έργου «Εγκυκλοπαιδεία», αρνήθηκε πολλές φορές τον πατριαρχικό θρόνο για να παραμείνει μοναχός. Ο Ιωάννης έζησε κατά την περίοδο της «Παλαιολόγειας Αναγέννησης», που χαρακτηρίστηκε από νέα στροφή προς την κλασική αρχαιότητα και από ανοίγματα στην τέχνη και τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις. Ο ίδιος γνώριζε σε βάθος τα έργα του Γαληνού και άλλων αρχαίων συγγραφέων, τις γνώσεις των οποίων εμπλούτισε με δεδομένα από την αραβική ιατρική, με τα πορίσματα των επιστημόνων της Δυτικής Ευρώπης και με τις δικές του παρατηρήσεις. Οι τελευταίες αναφέρονται στους τομείς της ανατομικής και της φυσιολογίας, της φαρμακολογίας και της ιατρικής τεχνολογίας. Ειδικά για τις φαρμακολογικές του γνώσεις αναφέρεται ότι ο Ιωάννης ο Ακτουάριος εισήγαγε στη θεραπευτική τις ουσίες κάσσια, σέννη, μάνα, τον οπό γλυκόρριζας και τα «ψυκτικά» φάρμακα.
Το συγγραφικό έργο του Ιωάννη του Ακτουαρίου είναι πλούσιο και ενδιαφέρον. Τα βιβλία του επηρέασαν σημαντικά την εξέλιξη της ιατρικής στους Σκύθες, καθώς ο Βυζαντινός αυτοκράτορας με πρεσβευτή τον Αλέξιο Απόκαυκο εφοδίασε υγειονομικούς και αρμόδιες αρχές με αυτά. Τα έργα του Ιωάννη «Περί ενεργειών και παθών του ψυχικού πνεύματος», «Σύνταγμα περί ούρων» και «Περί διαγνώσεως» θα δούμε στη συνέχεια πιο αναλυτικά. Εκτός όμως από τα πιο πάνω, ο Ιωάννης έχει γράψει και άλλα βιβλία. Το «Περί ζώων φθαρτικών» αναφέρεται σε ζωικά είδη που προκαλούν φθορά, δηλαδή παθολογικές καταστάσεις στον άνθρωπο, όπως για παράδειγμα τα διάφορα είδη φιδιών, οι σκορπιοί, ζώα που δαγκώνουν κλπ. Το σύγγραμμα «Εις Γαληνόν περί θεραπευτικής μεθόδου» στηρίζεται στις πολύ καλές γνώσεις του συγγραφέα στο σύνολο του εκτενούς έργου του Γαληνού, του οποίου αναλύει τις απόψεις, τον τρόπο λήψης θεραπευτικών αποφάσεων και τα φαρμακολογικά πολυσύνθετα παρασκευάσματα που υποδείκνυε ο μεγάλος γιατρός της αρχαιότητας. Το «Περί σταθμών και χαρακτήρων αυτών και των μέτρων» στηρίζει τις προσπάθειες της εποχής για την αυστηρότερη τυποποίηση των μονάδων μέτρησης, κυρίως των φαρμακευτικών, για τη βελτίωση της σύνθεσης και τη δημιουργία σταθερών σκευασμάτων. Μεταξύ άλλων έργων του Ιωάννη του Ακτουαρίου αναφέρονται τα «Περί δυσουρίας», «Περί βαρών», «Περί φλεβοτομίας» και τα σχόλια στα συγγράμματα Αριστοτέλους «Περί φύσεως» και «Περί ζώων».
Στο βιβλίο του Ideler «Physici et medici Graeci minores» (Ι 1841 και ΙΙ 1842), δημοσιεύονται ορισμένα από τα έργα του Ιωάννη του Ακτουαρίου. Το «Περί ενεργειών και παθών του ψυχικού πνεύματος και της κατ’ αυτό διαίτης λόγοι δύο» είναι ένα εκτενές, εν μέρει φιλοσοφικό και εν μέρει ιατρικό βιβλίο. Ο συγγραφέας επιχειρεί πρώτα, συγκρίνοντας τις ιδιότητες των «αλόγων» (μη λογικών) ζώων και του έλλογου ανθρώπου, να υποστηρίξει ότι υπάρχει «εν ημίν θεία τις ουσία». Ουσιώδη επιχειρήματά του είναι ότι ο άνθρωπος με τη χρήση και την αξιοποίηση της διανοίας του μπορεί να επιβληθεί στο σύνολο των ζώων. Κρίνει ως σημαντική διαφορά την ύπαρξη ονείρων στον άνθρωπο, τον τρόπο λειτουργίας των οργάνων του σώματος, τη λειτουργία των αισθητηρίων, τη διάπλαση του εγκεφάλου, τη φαντασία που υπερβαίνει τα αισθητά και διάφορα άλλα στοιχεία που τα αποδίδει στην ψυχική δύναμη. Σε ιδιαίτερα κεφάλαια εξετάζει τα «Περί διαγνώσεως και θεραπείας των παθών» (παθολογικών καταστάσεων) της όρασης και των άλλων αισθητηρίων. Ασχολείται επίσης με τη διάγνωση και τη θεραπεία «των παθών κατά το φανταστικόν και μνημονευτικόν και λογιστικόν». Στο επιγραφόμενο «Λόγος δεύτερος» μέρος του βιβλίου, το οποίο είναι επίσης εκτεταμένο, ο συγγραφέας σχολιάζει σχετικά με την αιτιολογία, τη διάγνωση και τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων του πεπτικού συστήματος και την επίδραση σ’ αυτές των τροφίμων: των σιτηρών, των λαχανικών, των φρούτων, του κρέατος από θηλαστικά, πουλιά ή ψάρια, του κρασιού, του λαδιού, του νερού, του γάλακτος, της ποσότητας της τροφής, του αριθμού των γευμάτων.
Στο «Περί ενεργειών και παθών του ψυχικού πνεύματος...» κλπ. ο Ιωάννης, συνεχίζοντας την ανάπτυξη του ιατροφιλοσοφικού κειμένου του, σχολιάζει την επίδραση στις παθήσεις (αλλά και στην υγεία) του ύπνου, της άσκησης και των λουτρών. Στη συνέχεια εξετάζει τις απεκκριτικές λειτουργίες του οργανισμού και τις διαταραχές τους, αλλά και το πώς επιδρά το «ψυχικόν πνεύμα» σε όλα τα πιο πάνω. Θεωρεί την ακριβή διάγνωση ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ασφαλή πρόγνωση: «Τω γαρ ακριβώς διαγιγνώσκοντι και το ασφαλώς εγγίνεται προγινώσκειν». Γι’ αυτό, όπως γράφει κλείνοντας το πρώτο βιβλίο, «Θεού διδόντος», θα μιλήσει σε ξεχωριστό κεφάλαιο για κάθε ένα διαγνωστικό στοιχείο: «τούτων έκαστον λελέξεται εν ιδίοις λόγοις». Στην ανάπτυξη των θεμάτων του ο Ακτουάριος συνεκτιμά και την παράμετρο του χρόνου. Επίσης, ασχολείται με τις παθήσεις του δέρματος, των αυτιών, της μύτης και του λάρυγγα. Το επόμενο έργο που θα σχολιάσουμε είναι «Τα περί ούρων του σοφώτατου Ακτουαρίου». Το βιβλίο χωρίζεται σε επτά λόγους (Λόγοι Α' έως Ζ') και είναι επίσης εκτεταμένο. Ο πρώτος λόγος έχει τον τίτλο «Περί διαφοράς ούρων» και αναφέρεται στη χρησιμότητα της εξέτασης των ούρων, στην έλλειψη μιας διεξοδικής ανάπτυξης του θέματος (ή, όπως θα λέγαμε σήμερα, σχετικής βιβλιογραφίας), στον τρόπο σχηματισμού των ούρων, στις διαφορές της σύστασής τους. Ειδικότερα αναφέρεται στις διαφορές του χρώματος, της πυκνότητας, του ιζήματος («υπόστασις»), ακόμα και των φυσαλίδων! Οι λόγοι Β' και Γ' έχουν ως γενικό αντικείμενο τα «περί διαγνώσεως ούρων», οι Δ' και Ε' έχουν τίτλο «Περί αιτίας ούρων» και οι ΣΤ' και Ζ' λόγοι αναφέρονται στα «περί προγνώσεως ούρων».
Ο Ideler δημοσιεύει επίσης έργο του Ιωάννη του Ακτουαρίου, το οποίο έχει τον τίτλο «Περί διαγνώσεως παθών» και διαιρείται σε δύο τμήματα. Αρχίζει με τη θεώρηση των γενικών γνώσεων του γιατρού, δηλαδή στοιχείων όπως η κράση, οι εσωτερικές δυνάμεις του οργανισμού, η υποδομή του γιατρού, ιδιαίτερα αναλύονται τα είδη του σφυγμού, ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, την εποχή του έτους, τη λήψη τροφής και ποτών, την επίδραση των συγκινήσεων. Στη συνέχεια ο συγγραφέας αναφέρεται στη συμβολή ποικίλων χαρακτηριστικών των ούρων στη διαγνωστική. Ο Ακτουάριος δίνει έμφαση στο βιβλίο του αυτό στη διαγνωστική των παθήσεων του εγκεφάλου, του νωτιαίου μυελού και των ψυχικών παθήσεων, όπως η μελαγχολία και άλλες καταστάσεις, όπως η σπάνια πάθηση λυκανθρωπία, οι εφιάλτες και άλλα σπάνια σύνδρομα. Ακολουθεί η διάγνωση των παθήσεων του θώρακα και των πνευμόνων, των παθήσεων του στομάχου με έμφαση στους εμέτους και την αιματέμεση, των παθήσεων του εντέρου και του ορθού, των παρασιτώσεων. Ο Ακτουάριος αφιερώνει ειδικό κεφάλαιο στη διαγνωστική των παθήσεων του γεννητικού συστήματος. Ασχολείται ιδιαίτερα με τη γονόρροια, τον πριαπισμό, την πάρεση του γεννητικού μορίου. Ακόμα αναφέρεται στις παθήσεις των νεφρών και τους κωλικούς, καθώς και στις παθήσεις της μήτρας. Στο δεύτερο βιβλίο επανέρχεται στα ζητήματα των πυρετών, ενώ αναπτύσσει τα σχετικά με τα λοιμώδη και επιδημικά νοσήματα, τη χοιράδωση (φυματιώδης αδενίτιδα), τις παρασιτώσεις, τον καρκίνο και τον «σκίρρο».

Βυζαντινή Ιατρική (13ος αιώνας)

2010-10-27T12:04:00.002+03:00

ΝΙΚΟΦΟΡΟΣ ΒΛΕΜΜΥΔΗΣ
Από τους διαπρεπείς πνευματικούς ανθρώπους του 13ου αιώνα, ο Νικηφόρος Βλεμμύδης γεννήθηκε το 1197 στην Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας του ασκούσε το επάγγελμα του γιατρού. Σε μικρή ηλικία ο Βλεμμύδης έφυγε με την οικογένειά του από την Κωνσταντινούπολη, όταν οι σταυροφόροι κατέλαβαν την περιοχή (1204). Η οικογένεια εγκαταστάθηκε αρχικά στην Προύσσα, μετά στην Έφεσο και διαδοχικά σε άλλες πόλεις, όπως η Σμύρνη και η Σκάφανδρος. Σε κάθε μια από τις πόλεις αυτές ο Βλεμμύδης μαθήτευσε σε διαπρεπείς δασκάλους. Διδάχτηκε Λογική, Γραμματική, Ρητορική, Φιλοσοφία, Αριθμητική, Γεωμετρία, Αστρονομία, Οπτική κ.α. Διδάχτηκε επίσης την Ιατρική. Απέκτησε, δηλαδή, μια γενική παιδεία, φιλοσοφική και πολυεπιστημονική, όπως συνηθιζόταν εκείνα τα χρόνια. Ο Βλεμμύδης άσκησε επαγγελματικά την ιατρική για 7 χρόνια. Όπως γράφει ο ίδιος, για την ενασχόλησή του αυτή «πατρική γαρ άσκησις η τέχνη (ιατρική), καμοί σύντροφος άχρις ετών επτά περατώσεως». Το 1223 χειροτονήθηκε διάκονος, ενώ το 1235 εγκαταστάθηκε σε μοναστήρι στην Έφεσο. Λόγω της ευρείας μόρφωσής του και στη Θεολογία, πήρε μέρος σε συζητήσεις για την ένωση υπεραμυνόμενος για λογαριασμό των Βυζαντινών των ορθοδόξων δογμάτων. Σε μεταγενέστερη φάση του διαχριστιανικού διαλόγου, ο Λέων Αλλάτιος (1588-1669) τον κατηγόρησε ως «λατινόφρονα». Ο Δ.Δ. Μάγνης γράφει ότι ο Βλεμμύδης ήταν «ένθερμος ζηλωτής των ημετέρων δογμάτων, μ’ όλον ότι ο Αλλάτιος λέγει ότι αυτός ύστερον ελατινοφρόνησε, πλην ο μάρτυς δεν είναι πανταχού πιστός».
Ο πολυεπιστήμονας και ιατροφιλόσοφος Βλεμμύδης άφησε σημαντικό σε ποσότητα και περιεχόμενο γραπτό έργο. Μεταξύ όσων έγραψε περιλαμβάνονται «Επιτομή Λογικής», «Επιτομή Φυσικής», θεολογικά δογματικά βιβλία, ακολουθίες αγίων, ποιήματα, επιστολές κ.α. Έγραψε επίσης χημικές, φυσικές κι ιατρικές πραγματείες. Από τις τελευταίες θα παραθέσουμε ορισμένα χαρακτηριστικά δείγματα, ώστε να εκτιμηθεί το επίπεδο γνώσεων της εποχής, αλλά και η συγγραφική δεινότητα του Νικηφόρου Βλεμμύδη. Το 1947 ο Αριστοτέλης Π. Κούζης δημοσίευσε στα «Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών» και με σχόλια στη γαλλική γλώσσα «Τα ιατρικά έργα του Νικηφόρου Βλεμμύδη κατά τους υπάρχοντας κώδικες». Από κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Βιέννης, ο Κούζης μεταφέρει το έργο που φέρει τον τίτλο «Του σοφωτάτου και λογιωτάτου κυρού Νικηφόρου του Βλεμμύδη (sic), είδησις των ιατρικών μέτρων». Στο κείμενό του αυτό ο συγγραφέας καταγράφει τις ιατρικές μονάδες μέτρησης, χρήσιμες τόσο για την τυποποίηση της παρασκευής φαρμάκων όσο και για την ορθή δοσολογία των θεραπειών. «Το ιταλικόν κεράμιον έχει λίτρας δύο [μέλιτος] / Χους λίτρας θ' (εννέα), [οίνου] λίτρας ι', [μέλιτος] λίτρας ιγς'...». Αναφέρει ακόμα τις μονάδες μέτρησης ξέστης, κοτύλη, μέγα μύστρον, οξύβαρον, μικρόν μύστρον, λίτρα, δραχμή, γραμμάριον, μνα, οβολός, χαλκούς κλπ. Οι μονάδες αυτές μέτρησης φαρμακευτικών υλών έπαιρναν την ονομασία τους από τον περιέκτη, για παράδειγμα η «κοτύλη» (κύπελλο) ήταν μέτρο υγρών που ισοδυναμούσε με 6 κυάθους (φλιτζανάκια). Το «μύστρον» ήταν ένα είδος κουταλιού, το «κεράμιον» πήλινο (κεραμιδένιο) αγγείο. Ο «χους» ισοδυναμούσε με 6 «κοτύλες», ενώ η «λίτρα» ισοδυναμούσε με μια ιταλική «κοτύλη» κοκ.
Ορισμένα από τα ιατρικά έργα του Βλεμμύδη τα γράφει με προσωδία και μάλιστα σ’ αυτά ακολουθεί καθιερωμένους εκκλησιαστικούς ρυθμούς. Υπάρχει για παράδειγμα το έργο «Κανών εις τας κρίσεις των αιμάτων της φλεβοτομίας των ασθενών», αποτελούμενος από τέσσερα τροπάρια που ψάλλονται στον ήχο άλλων γνωστών εκκλησιαστικών ύμνων. Όταν τρέχει μαύρο αίμα κατά τη φλεβοτομία, ακολουθεί ρίγος, γράφει μεταξύ άλλων ο Βλεμμύδης στα τροπάριά του. Όταν το χρώμα είναι βένετον (γαλάζιο), η ζωή δεν θα ξεπεράσει τους 6 ή 12 μήνες, ενώ «αίμα καταπράσινον φανέν [] μηνύει προδήλως θάνατον». Παραθέτουμε το τέταρτο από τα τροπάρια: «Έμαθες τα αίματα ως εν συντόμω. Λοιπόν αγωνίζου και σπούδαζε και φίλει τους πόνους, δίωξον τον ύπνον δε και ραθυμίαν αισχρόν και σέβου τον Θεόν, τρέμε κρίσιν, βίωσον αμέμπτως, μιμνήσκου ταύτα και Βλεμμύδου του ποιήσαντος». Δηλαδή, «έμαθες σε συντομία [τα σχετικά με] τα αίματα [της φλεβοτομίας]. Να αγωνίζεσαι λοιπόν και να σπουδάζεις και να αγαπάς τον κόπο, να διώχνεις τον ύπνο και την αισχρή τεμπελιά και να σέβεσαι τον Θεό φοβούμενος την κρίση του. Ζήσε αψεγάδιαστα, να τα θυμάσαι αυτά και τον Βλεμμύδη που τα έγραψε». Μια άλλη εργασία που περιέχεται στον ελληνικό κώδικα της Βιέννης με αριθμό 45 της Εθνικής Βιβλιοθήκης ονομάζεται «Κανών εις τας κρίσεις των υαλίων των δέκα τριών, των θεωρουμένων επί ταις των ανθρώπων ασθενείαις, αλλά δη και εις τας διαγνώσεις αυτών πάνυ αναγκαιότατα». Ας δούμε αναλυτικότερα και αυτό τον «Κανόνα».
Το έργο αναφέρεται στα 13 γυάλινα φιαλίδια ή σωληνίσκους της ουροσκοπίας με προτυποποιημένα χρώματα, των οποίων η σύγκριση προς τα ούρα του αρρώστου έδινε τη διάγνωση και την πρόγνωση της νόσου. Ο «Κανών» απαρτίζεται από τρία τροπάρια σχετιζόμενα με τη διάγνωση, που ψάλλονται στον ήχο Α', κατά το πρότυπο του τροπαρίου «Των ουρανίων ταγμάτων...». «Μάθε», λέει ο Βλεμμύδης, «τα 13 γυάλινα [δοχεία] για τους ασθενείς. Το πρώτο είναι το λευκό [μάλλον εννοεί το διαφανές;], που το ακολουθεί το ξανθό και το τρίτο που ροδίζει. Ξέρε ότι το τέταρτο είναι ρούσιο (ξανθοκόκκινο) και το πέμπτο σαν το αίμα, το δε έκτο έχει ολοκρόκινο χρώμα...». Στο δεύτερο και το τρίτο τροπάριο ολοκληρώνει την περιγραφή των γυάλινων δοχείων της ουροσκοπίας, καταλήγοντας: «Αλλά πονήσας [αφού κουραστείς] λοιπόν μάθε ενταύθα τουτωνί και την διάγνωσιν». Στις εννέα «Ωδές» που ακολουθούν, ο Βλεμμύδης αναφέρεται στο νόσημα που προκαλεί κάθε συγκεκριμένο χρώμα ούρων, στη θεραπεία και την πρόγνωσή του. Παραθέτουμε μικρό απόσπασμα από την ωδή Η', που ψάλλεται στη βάση του τροπαρίου «Τον εν καμίνω του πυρός»: «Ώσπερ το ύδωρ καθαρόν το ένατον εστίν, αν γουν επάνω ωσεί έλαιον έχη, εις δε τον πάτον αυτού ουκ άνω, ου κάτω υπόστασιν, ήπαρ του νοσούντος και στόμαχος ο πάσχων». Άλλο προγνωστικό, από την ωδή Θ': «Το γαλακτώδες δε ούρον πήκτωμα έχον εξ όλου, θάνατον μάθε σημαίνει εξ άπαντος τω αρρώστω, το βορβορώδες δε όζον, θανάτου σημείον ίσθι». Αν και σήμερα όλα αυτά χαρακτηρίζονται αφελή, την εποχή εκείνη είχαν μεγάλο κύρος: η εργασία αυτή εκτός από τον κώδικα 45 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Βιέννης βρέθηκε τουλάχιστον σε άλλους επτά, στο Παρίσι, το Βερολίνο, τη Βιέννη και την Αθήνα.
Στον ελληνικό κώδικα της Βιέννης περιλαμβάνεται και η εργασία «Έτερον του αυτού Βλεμμύδου περί ιατρικής διδασκαλίας». Είναι γραμμένη σε πεζό λόγο και περιέχει οδηγίες για την αντιμετώπιση νοσημάτων και παθολογικών καταστάσεων. Αναφέρεται σε μεγάλη ποικιλία παθήσεων, όπως το ημίκρανον (ημικρανία), οι λειχήνες, η ψώρα, η λέπρα, ο τριταίος πυρετός, η δυσουρία, η υδρωπικία (ασκίτης), η κεφαλαλγία, η τριχόπτωση, οι ρευματισμοί, ο πονόλαιμος κλπ. Ο Βλεμμύδης αναφέρει θεραπευτικά μέτρα για συνολικά 230 παθολογικές καταστάσεις. Από τα αναφερόμενα σκευάσματα, άλλα είναι για εσωτερική λήψη και άλλα για εξωτερική, όπως αλοιφές ή επιθέματα, σάπωνες κλπ. Για το «ημίκρανον» η συνταγή προβλέπει: «κοπάνισον ψίχας άρτου και ένωσον ταύτας μετά χολής βοϊδιού και όξους και άλειφε έθα πονείς και ιαθής». Για τη λέπρα συνιστά: «τρίψον καρπίν και ένωσον με το υγρόπισσον και άλειφε την λέπραν». Για την ψώρα η συνταγή προβλέπει τριμμένο «λιθάργυρον και ρούδιμ και αψίνθιν και συρικούν και υγρόπισσαν και οξίδιν και άλειφε την ψώραν». Για τη θεραπεία από νυκτερινή ενούρηση, δηλαδή για «τους ουρούντας εν κραββάτω», συνιστά: «Ερίφου φύσαλα δος φαγείν, υποκάτω του κραββάτου καμήλας μαλλί βαλών εις το κουρτζουδάκιν του και ιαθεί Θεού θέλοντος». Για τις αιμορροΐδες («εξοχάδας») ο Βλεμμύδης συνιστά επάλειψη («επίχρισμα») αλόης με νερό. Έχει όμως και συνταγές που ξεφεύγουν από την καθαρή ιατρική και εμπίπτουν στη μεταφυσική - θεουργικά ιατρική. Έτσι περιλαμβάνει στο έργο του τρόπους «εις το λύσαι άνδρα δεδεμένον», δηλαδή πάσχοντα από ψυχογενή ανικανότητα, την οποία θεράπευε με ευχές, όπως η ακόλουθη: «Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, καθώς ο [] Χριστός έλυσε τας οδύνας των πεπεδημένων, λυτός ο ουρανός, λυτή η γη...» κλπ.

ΜΑΞΙΜΟΣ ΠΛΑΝΟΥΔΗΣ
«Γραμματικός» και αργότερα μοναχός, ο Μάξιμος Πλανούδης ασχολήθηκε με την ιατρική, όπως και με τα μαθηματικά, τη φυσική, την αστρονομία κ.α., στα πλαίσια της οικουμενικής παιδείας που χαρακτήριζε το πνεύμα της περιόδου που έμεινε γνωστή ως «Παλαιολόγεια Αναγέννηση». Γεννημένος στη Νικομήδεια της Βιθυνίας το 1255, εκλέγεται το 1280, σε ηλικία 25 ετών, διδάσκαλος στη Σχολή της Νέας Μονής (Χώρα) στην Κωνσταντινούπολη. Ως «πεπαιδευμένος» άνδρας και θεολόγος υποστήριξε, μετέχοντας στις επιτροπές του διαχριστιανικού διαλόγου, την ενωτική πολιτική του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου (1259-1282), για να ασκήσει στη συνέχεια ανθενωτική πολιτική την περίοδο της βασιλείας του Ανδρόνικου Β' Παλαιολόγου (1282-1326). Έως το 1305, οπότε και πέθανε σε ηλικία 50 ετών, ο Μάξιμος Πλανούδης έγραψε πολλά βιβλία γραμματολογικά και θεολογικά, σχολίασε αρχαίους συγγραφείς, συγκρότησε ανθολογία 2.400 επιγραμμάτων και συλλογές κειμένων αρχαίων συγγραφέων, εξέδωσε με πλούσια σχόλια βιβλία παλαιότερων, έγραψε βιογραφίες (όπως του Αισώπου), μετέφρασε Λατίνους συγγραφείς κλπ. Σχολίασε όμως και επιστημονικά συγγράμματα αστρονομίας, μαθηματικών και ιατρικής. Το 1842 ο Ideler, στο σημαντικότατο για την αρχαία ελληνική και τη βυζαντινή γραμματεία έργο του «Physici et medici Graeci minores», δημοσιεύει και το κείμενο «Του σοφωτάτου κυρίου Μαξίμου του Πλανούδη περί των υελίων πασών των ασθενειών των εν τοις ανθρώποις επερχομένων στίχοι». Το σύντομο αυτό έργο διαιρείται σε 43 παραγράφους που ασχολούνται με τα 13 «υέλια» της ουροσκοπίας. Θα το εξετάσουμε αναλυτικότερα.
Το έργο του Πλανούδη, το οποίο δημοσιεύει ο Ideler, στις τρεις πρώτες παραγράφους αναφέρει τις διάφορες χροιές των ούρων, καθεμιά από τις οποίες αντιστοιχεί σε ορισμένες παθήσεις. Οι αναφερόμενες στο κείμενο χροιές των «υελίων» ονομάζονται ως ακολούθως: λευκόν, ξανθόν, ροδινίζον (ρούσιον), αίμα καθάπερ (με το χρώμα του αίματος), πυρώδες, κρόκινον, ως κίτρον, μέλαν, άσπρον ώσπερ και το ύδωρ (δηλαδή διάφανο - άχρωμο), υπόλευκον συν τρυγία (με ίζημα), τεθολούμενον, μίγμα πεφυρμένον, βούρκος δύσωχρον. Βεβαίως, δεν πρόκειται για τη μόνη εκδοχή του ουροσκοπικού έργου του Μαξίμου Πλανούδη. Το έργο έχει διασωθεί και σε άλλους κώδικες, με παραλλαγές του κειμένου οφειλόμενες στους συγγραφείς-διασκευαστές. Το χειρόγραφο 1481 της Εθνικής Βιβλιοθήκης Αθηνών περιέχει κείμενο σε πεζό λόγο, το οποίο φέρεται με το όνομα του Πλανούδη. Το έργο τιτλοφορείται «Διάγνωσις υαλίων του ούρου, περί τε χρωμάτων και υποστάσεων αυτών, αιτιών όθεν συνέβη και εφεξής θεραπεία αυτών εκτεθείσα υπό του σοφωτάτου και λογιωτάτου Μαξίμου μοναχού του Πλανούδη». Ο τίτλος περιγράφει και το περιεχόμενο του βιβλίου, καθώς συσχετίζει το χρώμα και το ίζημα των ούρων με την πάθηση που τα προκαλεί και την προτεινόμενη θεραπεία. Τυπικό παράδειγμα: «Το λευκόν υάλιον δηλοί ψυχρότητα και πόνον νεφρών και ράχης. Βάλε λοιπόν μαραθρόρριζαν και θρυμβόξυλα και άλλα τινά έχοντα δύναμιν δραστικήν ήτοι θερμήν και ποίει κλυστήρια τω νοσούντι, άλειψον δε αυτόν και νάρδου, είναι καλόν χαμαιμηλέλαιον και ει τι άλλο θερμόν».

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΕΠΑΓΩΜΕΝΟΣ
Ο γιατρός Δημήτριος ο Παπαγωμένος είναι ένα από τα γνωστά πρόσωπα του 13ου αιώνα, καθώς διετέλεσε αρχίατρος του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου και συγγραφέας βιβλίων που διασώθηκαν. Τα έργα του αυτά, μάλιστα, ευτύχησαν να μεταφραστούν στη λατινική γλώσσα, που ήταν σε χρήση από τους επιστήμονες σε ολόκληρο το χώρο της Δυτικής Ευρώπης κατά τους μεσαιωνικούς αιώνες. Τόσο το πρωτότυπο κείμενο όσο και η λατινική μετάφραση εκδόθηκαν και με τη μέθοδο της τυπογραφίας, ήδη από τα μέσα του 16ου αιώνα. Εκτός από το ιατρικό του σύγγραμμα, το οποίο θα δούμε αναλυτικότερα, ο Δημήτριος έγραψε και «Κυνοσόφιον» και «Ιερακοσόφιον», αναφερόμενα στη φροντίδα και την εκπαίδευση των αναφερομένων, αντιστοίχως, ζώων. Το 1971 εκδόθηκε και ανέκδοτη ως τότε μονωδία του αφιερωμένη στη δέσποινα Κλεόπη Παλαιολογίνα. Κομβικό σημείο στη ζωή του Δημητρίου Πεπαγωμένου ήταν η ανάθεση σ’ αυτόν από τον Μιχαήλ Η' τον Παλαιολόγο της συγγραφής βιβλίου, που θα ανασκοπούσε τις γνώσεις τις σχετικές με την ποδάγρα. Είναι πιθανόν ότι πίσω από αυτό το ενδιαφέρον του Μιχαήλ υπήρχε και προσωπικό κίνητρο, ότι δηλαδή και ο ίδιος έπασχε από ποδάγρα. Ο Μιχαήλ, γιος του μεγάλου δομέστικου της αυτοκρατορίας της Νικαίας, αποδείχθηκε ιδιαίτερα ικανός, καθώς όχι μόνο πέτυχε να γίνει κύριος του βυζαντινού θρόνου (1259 ή 1261 έως 1281 ή 1282), αλλά μπόρεσε και να επιβάλει τους Παλαιολόγους ως δυναστεία μέχρι το τέλος της αυτοκρατορίας (1453), με τελευταίο τον τραγικό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο ΙΑ' τον Παλαιολόγο.
Το νόσημα της ποδάγρας είναι, βεβαίως, η ουρική αρθρίτιδα με τη χαρακτηριστική κλινική εικόνα, αλλά πιθανότατα όχι μόνον αυτή. Είναι πιθανόν ότι με αυτόν τον γενικό όρο νοούνται και άλλοι τύποι αρθρίτιδων και συστηματικά νοσήματα, τα οποία δίνουν εκδηλώσεις και από τις αρθρώσεις. Για την ποδάγρα, εκτός από το σύνολο των γιατρών της αρχαιότητας, έγραψαν κι οι Βυζαντινοί γιατροί Ορειβάσιος (4ος αιώνας), Αλέξανδρος ο Τραλλιανός, Αέτιος ο Αμιδηνός και ο Παύλος ο Νικαίος (6ος αιώνας), ο Μιχαήλ Ψελλός και ο Αρεταίος ο Καππαδόκης (11ος αιώνας) και άλλοι. Οι γνώσεις του Δημητρίου είναι βεβαίως εκείνες της εποχής του. Για την πρόληψη της νόσου συνιστά τον περιορισμό της πολυφαγίας και της πόσης, αλλά και γενικότερα τακτική ζωή χωρίς ακρότητες και υπερβολές. Για τη θεραπεία συνιστά την πρόκληση εμέτων, τη χορήγηση καθαρκτικών, αφαιμάξεις με φλεβοτομία και εξωτερικά επιθέματα. Το σκεπτικό των θεραπειών είναι ότι με διάφορους τρόπους πρέπει να γίνει η κάθαρση του οργανισμού από το χυμό που πλεονάζει, ώστε με την αποκατάσταση της ισορροπίας να θεραπευθεί η νόσος. Είναι η κλασική ερμηνεία για την αιτιοπαθογένεση των νοσημάτων, σύμφωνα με το ιπποκρατικό δόγμα περί χυμών. Ο Δημήτριος Πεπαγωμένος σε διάφορα σημεία του κειμένου αποδεικνύεται ορθολογιστής. Γράφει σε κάποιο σημείο ότι «ο γαρ άριστα διαγνούς άριστα και θεραπεύει» και, βεβαίως, είναι σαφές ότι η ορθή θεραπεία προϋποθέτει ακριβή και τεκμηριωμένη διάγνωση. Σε άλλο σημείο γράφει ότι για την πρόληψη της νόσου είναι εύκολο να δοθούν σαφείς και σωστές οδηγίες, η τήρησή τους όμως είναι πραγματικά δύσκολη: «ευκόλως μεν και αληθώς λεγόμενα, δυσκόλως δε και δεινώς πραττόμενα».
Ας δούμε όμως και κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το «Σύνταγμα περί ποδάγρας» του Δημητρίου Πεπαγωμένου. Ο συγγραφέας, αρχίζοντας το κείμενό του, αναφέρεται στην ανάθεση της εκπόνησης του βιβλίου από τον Μιχαήλ Παλαιολόγο: «μου όρισε ο πανίσχυρος και άγιος αυθέντης μας και βασιλέας να ασχοληθώ γραπτώς με τη νόσο ποδάγρα και να γνωστοποιήσω πόσα πρέπει να κάνει κάποιος για την πρόληψη της νόσου, τόσο με τη δίαιτα όσο και με τα φάρμακα και με τα τοπικά επιθέματα, αλλά και να καταγράψω επίσης όσα πρέπει να γίνονται για την αντιμετώπιση της νόσου όταν εκδηλωθεί, τόσο κατά την πρώτη προσβολή του νοσήματος (όσο και) κατά την εξέλιξη, την κορύφωση και την αποδρομή...». Ανάμεσα στις ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που καταγράφει ο Δημήτριος είναι ότι η νόσος μπορεί να οφείλεται τόσο σε εσωτερικά στοιχεία, δηλαδή σε κάποια ενδογενή διαταραχή του μεταβολισμού, όσο και σε εξωτερικά αίτια, για παράδειγμα στη διατροφή. «Τόσο δε εξοικειώνεται αυτή η πάθηση», γράφει, «ώστε μεταβιβάζεται και σε επόμενες γενεές, αν δεν κάνουν επανόρθωση με ασφαλή διατροφή και συχνά καθάρσια που θα γίνονται με λογική. Επειδή και η πρωταρχική παθογένεση του νοσήματος αυτού, όταν δεν έχει μεταβιβαστεί από τους απογόνους, οφείλεται στην πολυφαγία και την κακή διατροφή». Όσο για τη θεραπεία, και πάλι πιστεύει στη σωστή διατροφή και στις καθάρσεις: «φημί δε ταύτα πάντα κενώσεως δείται. ‘Όσα γαρ’, φησίν Ιπποκράτης, ‘πλησμονή τίκτει, κένωσις ιήται αυτή γαρ και προ του γενέσθαι ταύτην κωλύει και μετά το γενέσθαι ιάται’...». Το έργο του Πεπαγωμένου που απαρτίζεται από ΜΣΤ' (46) κεφάλαια, τελειώνει με την επίκληση της «άνωθεν βοηθείας», ώστε όσα θα εφαρμοστούν να οδηγήσουν σε βοήθεια του αρρώστου.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΥΡΕΨΟΣ
Ο Νικόλαος ο Μυρεψός είναι εξέχουσα προσωπικότητα της θεραπευτικής τέχνης κατά τον 13ο αιώνα. Το προσωνύμιο Μυρεψός σημαίνει μυροποιός και δηλώνει τον επαγγελματία που παρασκευάζει και πουλάει μύρα - αρώματα. Άλλωστε η λέξη «μυρεψός» παράγεται με σύνθεση των λέξεων «μύρον» και «έψω» (ψήνω). Εκτός από τα αρώματα, οι μυρεψοί παρασκεύαζαν και άλλα αρωματικά είδη και φάρμακα. Η έννοια δηλαδή του μυρεψού επεκτείνεται και στον φαρμακοποιό. Μυρεψούς διαθέτει ακόμα το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης για την παρασκευή, κατά το αρχαίο τυπικό, του Άγιου Μύρου, το οποίο έχει απολύτως καθορισμένη σύνθεση υλικών και διαδικασίες παρασκευής. Οι λεπτομέρειες αναφέρονται ακόμα και στα υλικά που θα μπουν στη φωτιά για το ψήσιμο του Μύρου. Των μυρεψών προΐσταται ο Άρχων Μέγας Μυρεψός. Ο Νικόλαος ο Μυρεψός ήταν γιατρός του Βυζαντινού αυτοκράτορα της Νίκαιας Ιωάννη Γ' Δούκα του Βατάτζη (1222-1254 ή 1255) και της βασίλισσας Ειρήνης της Νίκαιας (Βιθυνία Μ. Ασίας). Ο Νικόλαος είχε επίσης τις προσωνυμίες Ακτουάριος, που σημαίνει την ιδιότητα του γιατρού της αυτοκρατορικής αυλής, και Αλεξανδρινός, από τον τόπο όπου γεννήθηκε (1200;). Για τη σύγχυση που κατά περίπτωση δημιουργείται με τον Νικόλαο Πραιπόζιτο, έχουμε αναφερθεί σε άλλο σημείο. Το κύριο έργο του Νικολάου του Μυρεψού είναι το επονομαζόμενο «Δυναμερόν», που περιέχει συνταγές με διάφορα φαρμακοτεχνικά σκευάσματα για τις κοινές παθήσεις, και αντιδοτάριο, με φάρμακα που αναιρούν τη δράση δηλητηρίων. Θα εξετάσουμε όμως αναλυτικότερα το «Δυναμερόν».
Το έργο ζωής του Νικόλαου Μυρεψού με τον ασυνήθιστο τίτλο «Δυναμερόν» διαρθρώνεται σε 48 κεφάλαια που περιέχουν 2.656 συνταγές, οι οποίες κατατάσσονται ανάλογα με τη φαρμακοτεχνική μορφή των σκευασμάτων ή ανάλογα με τη δράση τους. Η συγγραφή ακολούθησε το ίδιο σύστημα με το «Αντιδοτάριον» της ιατρικής σχολής του Σαλέρνο. Το έργο μεταφράστηκε στα λατινικά και διαδόθηκε ευρύτατα στη Δύση, όπου, για αιώνες, αποτέλεσε το βασικό βιβλιογραφικό βοήθημα στο αντικείμενο της φαρμακολογίας σε όλες τις πανεπιστημιακές σχολές. Το «Δυναμερόν» αποτελούσε μέχρι τον 18ο αιώνα την επίσημη Φαρμακοποιία της Γαλλίας, ενώ μεγάλα μέρη του περιέχονταν σε Φαρμακοποιίες άλλων χωρών. Κατά τον Εμμ. Εμμανουήλ, η πιο αξιόπιστη έκδοση του βιβλίου του Νικόλαου είναι εκείνη του Leonhardo Fuchsio, ο οποίος ήταν γιατρός και καθηγητής στην Τυβίγγη (Tübingen). Η έκδοση του Fuchsio έγινε από πλήρες και επιμελημένο χειρόγραφο, τη δε λατινική μετάφραση έκανε ο ίδιος, ο οποίος επίσης έγραψε σχόλια και επιμελήθηκε την εικονογράφηση. Η μετάφραση του Fuchsio φέρεται με εκτενή περιγραφικό τίτλο, ο οποίος περιλαμβάνει 58 λέξεις, με πληροφορίες για το βιβλίο, τη διαίρεσή του, τον μεταφραστή και επιμελητή της έκδοσης (που έγινε στη Βασιλεία το 1549) και άλλες πληροφορίες. Οι πρώτοι στίχοι του μακροσκελούς τίτλου είναι «Nicolai Myrepsi Alexandrini Medicamentorum opus, in sectiones quadraginta osto digestim...», δηλαδή «Νικολάου Μυρεψού του Αλεξανδρινού Περί φαρμάκων έργον διηρημένον εις τμήματα τεσσαράκοντα οκτώ...» κλπ. Αλλά θα προχωρήσουμε και στην εσωτερική διάταξη της ύλης του βιβλίου.
Μεταξύ των 48 κατηγοριών φαρμάκων που περιλαμβάνει το «Δυναμερόν» βρίσκονται πολλές και διάφορες φαρμακοτεχνικές μορφές, όπως αλοιφές, σιρόπια, φάρμακα για τοπικά επιθέματα, έμπλαστρα, υπόθετα. Κι ακόμα εκλείγματα (μαντζούνια), αρώματα, κολλύρια, καταπλάσματα, τροχίσκοι, θεραπευτικοί οίνοι, φαρμακευτικοί σάπωνες, υπογλώσσια δισκία κλπ. Άλλα κεφάλαια δεν αναφέρονται σε ειδικές φαρμακοτεχνικές μορφές, αλλά σε σκευάσματα για συγκεκριμένη ένδειξη. Υπάρχουν για παράδειγμα κεφάλαια για φάρμακα «βηχικά» (αντιβηχικά), άλλα με ένδειξη τις «γυναικείες» (γυναικολογικές) παθήσεις, άλλα για νοσήματα του στομάχου, ανθελμινθικά, κατά της ημικρανίας, καθαρτικά, κατά των ραγάδων των χειλιών (συγχειλίτιδα), κατά των χοιράδων (φυματιώδης αδενίτιδα), για την ελονοσία, για ωταλγίες κλπ. Υπάρχουν πολλές έντυπες μορφές του «Δυναμερού». Ο Β. Πελεκούδας (1984) καταγράφει εννέα εκδόσεις κατά τον 15ο και ένδεκα εκδόσεις τον 16ο αιώνα. Πολλοί είναι οι σωζόμενοι χειρόγραφοι κώδικες. Μεταξύ αυτών υπάρχουν τουλάχιστον δύο στην Ελλάδα. Ο ένας διασώζεται στη Μονή της Λαύρας στον Άθω και ο δεύτερος («κολοβός», δηλαδή χωρίς τις τελευταίες σελίδες του) στην Εθνική Βιβλιοθήκη (Αθήνα). Άλλοι κώδικες, εκτός Ελλάδος, έχουν διασωθεί και φυλάσσονται στα αρχεία των Βιβλιοθηκών στο Βερολίνο, την Οξφόρδη, το Εσκοριάλ, το Παρίσι, πιθανώς και αλλού. Ιδιαίτερου καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος είναι ο εικονογραφημένος κώδικας της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας (Παρίσι). Μεταξύ των εικόνων που περιλαμβάνει, υπάρχουν δύο ιδιαίτερα γνωστές που θα τις περιγράψουμε.
Το εξώφυλλο του Παρισινού κώδικα του «Δυναμερού» είναι χωρισμένο σε δύο οριζόντια επίπεδα. Το άνω επίπεδο απεικονίζει στην κορυφή το Άγιο Πνεύμα, κάτω από αυτό τον ένθρονο Χριστό, στα δεξιά του τη Θεοτόκο και στα αριστερά τον Ιωάννη τον Πρόδρομα, και τους δύο πλαισιωμένους από αγγέλους. Ο ιατρός, δηλαδή, αναγνωρίζει κατά την εικόνα του εξωφύλλου ότι η θεραπεία προέρχεται από φώτιση του Αγίου Πνεύματος και ότι η αποτελεσματικότητά της προϋποθέτει τη βοήθεια της Θεοτόκου και των Αγίων. Το δεύτερο, κάτω επίπεδο της εικόνας, παρουσιάζει τον Μυρεψό (γιατρός) ο οποίος είναι όρθιος, ενώ πίσω του βρίσκεται το κάθισμά του. Στο αριστερό χέρι κρατάει ανασηκωμένο για την εξέταση, γυάλινο δοχείο με τα ούρα του ασθενούς («ουροσκοπία»). Μπροστά από τον γιατρό βρίσκεται ασθενής με γυμνό το άνω μέρος του σώματός του, στο οποίο διακρίνεται αδρό εξάνθημα. Ο ασθενής στηρίζεται σε δύο βακτηρίες (πατερίτσες). Δίπλα στον ασθενή στέκεται άλλο άτομο, πιθανότατα συνεργάτης του γιατρού, που κρατάει δοχείο το οποίο περιέχει φάρμακα. Καθισμένη στο δάπεδο, πίσω από τον βοηθό, βρίσκεται γυναίκα με παιδί στην αγκαλιά, η οποία κάνει το σημείο του Σταυρού, πιθανώς για την ίαση του παιδιού. Αμέσως πίσω της βρίσκεται άλλο πρόσωπο, κι αυτό συνεργάτης του γιατρού, αν κρίνουμε από τον ίδιο τύπο σκούφου, τον οποίον έχουν στο κεφάλι ο γιατρός και οι συνεργάτες του. Πίσω από τον δεύτερο συνεργάτη είναι καθισμένο σε σκαμνί νεώτερο άτομο, το οποίο ανακατεύει προς παρασκευή φάρμακα σε ειδικό σκεύος. Τέλος, στο αριστερό άκρο της εικόνας, υπάρχουν τρία ράφια, στα οποία είναι τοποθετημένα φαρμακευτικά βάζα και φιαλίδια. Η εικόνα θα μπορούσε να αντιστοιχεί σε ιατρείο ξενώνα (νοσοκομείου) με αγιογραφία στο άνω μέρος του τοίχου.
Στην πρώτη εσωτερική σελίδα του ίδιου Παρισινού κώδικα με το έργο «Δυναμερόν» υπάρχει και άλλη εικόνα με ιδιαίτερο αισθητικό κάλλος και πραγματολογικό ενδιαφέρον. Η σελίδα αρχίζει με το όνομα του συγγραφέα στο άνω μέρος της, ενώ κάτω από αυτό αναγράφεται η φράση «Αρχή συν Θεώ Αγίω των αντιδότων του πρώτου στοιχείου του άλφα». Κάτω από την επιγραφή βρίσκεται εικόνα του αρχαγγέλου Γαβριήλ στα δεξιά, που συνοδεύεται από την επιγραφή «Ο Άρχ[ων] Γαβριήλ. Χαίρε Κεχαριτωμένη Ο Κύριος μετά Σου». Στο αριστερό άκρο απεικονίζεται ένθρονη η Θεοτόκος, η απεικόνιση της οποίας συνοδεύεται από την επιγραφή «Μ[ήτη]ρ Θ[εο]ύ: Ιδού η δούλη Κυρίου γένοιτό μοι κατά το ρήμα Σου». Τόσο ο αρχάγγελος όσο και η Θεοτόκος στηρίζονται στον κυρτό θόλο μιας πλούσιας διακοσμημένης με πολύχρωμα σχέδια αψίδας, στο εσωτερικό (κοίλο) της οποίας αναγράφεται με μεγαλογράμματη γραφή «Αρχή συν Θεώ Αγίω του Δυναμερού του πρώτου / στοιχεία του άλφα / Ποίημα Νικολάου Μυρεψού». Ακολουθεί το κείμενο, γραμμένο ανάμεσα στις παραστάδες της αψίδας. Υπάρχει πρωτόγραμμα (Α) και τίτλος, γραμμένα με κόκκινη μελάνη, ενώ το κείμενο είναι γραμμένο με μαύρη μελάνη. Όπως έχουμε δει και σε άλλα σημεία και με διάφορες ευκαιρίες, το θρησκευτικό στοιχείο ήταν καθοριστική συνιστώσα σε κάθε εκδήλωση της ζωής των ανθρώπων. Πέρα από τη συμβολή της Εκκλησίας στη δημιουργία των ξενώνων - νοσοκομείων και συχνά τη διπλή ιδιότητα ιερωμένων - γιατρών, το πιο καθοριστικό στοιχείο είναι το θρησκευτικό πνεύμα της εποχής, το οποίο αποτυπώνεται και στα κείμενα και στην εικονογράφηση, ακόμα και τυπικά επιστημονικών βιβλίων.

ΑΛΛΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ
Μεταξύ των γιατρών του 13ου αιώνα αναφέρονται και άλλα και άλλα πρόσωπα, για τα οποία όμως διαθέτουμε λιγότερες πληροφορίες. Ο Ιωάννης Χούμνος ή Χύμνος είχε ιδιαίτερη παιδεία και κύρος. Σώζονται μάλιστα επιστολές του (στην πραγματικότητα Επιστολιμιαίες διατριβές) προς τον τότε Μητροπολίτη αφενός της Φιλιππούπολης και αφετέρου της Εφέσου, αλλά και προς τον Ιωσήφ τον Φιλόσοφο τον Ρακενδύτη. Τις επιστολές του Χούμνου έχει δημοσιεύσει ο J. Fr. Boissonade (...). Ο Χούμνος έχει γράψει επίσης βιβλίο με θέμα «Δίαιτα προφυλακτική εις ποδάγραν». Ο γιατρός Καβάσιλας (του οποίου δεν γνωρίζουμε το μικρό του όνομα) ήταν γόνος της μεγάλης Βυζαντινής οικογένειας των Καβάσιλα και κατά τον Γ.Κ. Πουρναρόπουλο ήταν ένας από τους γιατρούς του Μιχαήλ Η' του Παλαιολόγου (13ος αιώνας). Άλλοι γιατροί της εποχής αναφερόμενοι από τον Πουρναρόπουλο είναι: Α) Ο Πυθαγόρας που άσκησε το επάγγελμα επί Μιχαήλ και επί Ανδρόνικου Παλαιολόγων. Β) Ο κόπτης Χιμπάτ Αλλάχ ή Σαράφ Αλ Διν, που μετονομάστηκε σε Θεόφιλο ή Δωρόθεο, άσκησε το επάγγελμα στην Αλεξάνδρεια και τιμήθηκε με το αξίωμα του αντιβασιλέα. Γ) Ο Θεόδωρος, ο οποίος άσκησε την ιατρική επίσης κατά τους χρόνους του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου και ο οποίος έγραψε ιατρικό στιχούργημα αποτελούμενο από 3.900 στίχους. Δ) Ο γιατρός και αστρονόμος Γρηγόριος ο Χονιάδης που υπηρέτησε στην αυλή του αυτοκράτορα της Τραπεζούντας, ενώ πραγματοποίησε επιστημονικά ταξίδια στην Ανατολή. Ο Γρηγόριος έμαθε περσικά. Κατά τον Γ.Κ. Πουρναρόπουλο, ανέκδοτα επιστημονικά έργα του σώζονται στη Βιβλιοθήκη της Βιέννης.

Βυζαντινή Ιατρική (12ος αιώνας)

2010-10-26T02:14:00.001+03:00

Κατά την περίοδο 10ου - 12ου αιώνα εμφανίζονται συγγραφείς που αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση αναγκών του προσωπικού των ξενώνων - νοσοκομείων του Βυζαντίου. Οι πιο γνωστοί και αξιομνημόνευτοι κώδικες με τέτοιες συγγραφές είναι οι ονομαζόμενοι «Παρισινός», «Βατικανός», και του «Ρωμανού». Οι δύο πρώτοι πήραν το όνομά τους από τις πόλεις του πιθανολογούμενου συντάκτη-αντιγραφέα του. Ο «Παρισινός» κώδικας είναι του 10ου αιώνα και επιγράφεται «Θεραπευτικαί και ιατρείαι συντεθείσαι υπό διαφόρων ιατρών κατά την εκτεθείσαν ακολουθίαν του ξενώνος». Το κοινό, δηλαδή, των θεραπειών που περιγράφονται είναι ότι εφαρμόζονταν από τους γιατρούς συγκεκριμένου νοσηλευτικού ιδρύματος. Ο δεύτερος («Βατικανός» κώδικας)δείχνει ανάλογη σύνθεση και επιγράφεται «Προσταγεί και τύπος των μεγάλων ξενώνων όσα εκ πείρας ιατρών παιδείας χάριν προσάγουσι και τοις άλλοις πως πάσχουσιν εν τοις ξενώσι». Με διάφορα κριτήρια υπολογίζεται ότι γράφτηκε πριν το 1204, οπότε και έχουμε την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους σταυροφόρους. Τέλος, ο τρίτος κώδικας, ο ονομαζόμενος «του Ρωμανού», ανάγεται στον 10ο και 11ο αιώνα και την τότε λειτουργία των ξενώνων. Πρόκειται για τον γιατρό Ρωμανό που εξετάσαμε σε άλλο σημείο, του οποίου το κύρος διατηρήθηκε για αρκετές δεκαετίες με αντιγραφές των χειρογράφων του και κατά την περίοδο των Παλαιολόγων. Διάφοροι άλλοι ξενώνες - νοσοκομεία του Βυζαντίου διέθεταν τους δικούς τους κώδικες, από τους οποίους ορισμένοι έχουν διασωθεί σε ειδικές βιβλιοθήκες - αρχεία, άλλοι όμως έχουν χαθεί ή καταστραφεί.

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ
Ο Θεόδωρος Πρόδρομος ή Πτωχοπρόδρομος (1098-1166), διανοούμενος και συγγραφέας, ρήτορας και θεολόγος και προς το τέλος της ζωής του μοναχός, δεν ήταν γιατρός στο επάγγελμα. Οι ιατρικές του γνώσεις οφείλονταν στην εγκύκλιο παιδεία του και στη γενική φιλοσοφική και θεολογική του συγκράτηση. Υπάρχουν μάλιστα και αμφισβητήσεις σχετικά με την ταυτότητα του προσώπου, στο οποίο αποδίδονται τα «Πτωχοπροδρομικά» στιχουργήματα. Πρόκειται για επαιτικά, σατιρικά, αυτοσαρκαστικά στιχουργήματα, με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία. Κατά τον Γ.Θ. Ζώρα («Βυζαντινή ποίησις» 1956), τα στιχουργήματα που αποδίδονται στον Πτωχοπρόδρομο, τον γνωστό λόγιο και φίλο των Κομνηνών, δεν είναι όλα δικά του: «Νεώτεραι μελέται [] απέδειξαν ότι δεν πρόκειται περί ενός μόνον, αλλά περί δύο ή και πλειόνων συγγραφέων, οίτινες έγραψαν τα έργα ταύτα κατ’ απομίμησιν του πρώτου, ακολουθήσαντες τας αυτάς ιδέας, την αυτήν τεχνικήν, τους αυτούς σκοπούς». Ο Θεόδωρος Πρόδρομος έγραψε στίχους και πεζά ιστορικού, εγκωμιαστικού, σατιρικού, αγγειολογικού χαρακτήρα. Διάσπαρτα μέσα στα ποιήματά του περιγράφει ή αποτυπώνει τη νοσηρότητα της εποχής του και τις σχετικές με τα νοσήματα και τις θεραπείες τους απόψεις και γνώσεις. Στο ποίημά του «Προς τον βασιλέα τον Μαυροϊωάννην» (Ιωάννης Κομνηνός, αυτοκράτορας 1118-1143), καθώς ο Πτωχοπρόδρομος παραπονείται για τη σύζυγό του, τη συγκρίνει προς διάφορες ασθένειες: «Πάθος ακούσας τοιγαρούν, μη κήλην υπολάβης / μηδ’ άλλο τι χειρότερον εκ των μυστικοτέρων / [] μη νόσημα καρδιακόν, μη περιφλεγμονίαν, / μη σκορδαψόν, μηδ’ ύδερον, μη παραπνευμονίαν / αλλά μαχίμου γυναικός πολλήν ευτραπελίαν...».
Ο Πτωχοπρόδρομος σε άλλο ποίημά του, πάλι προς τον Ιωάννη Κομνηνό, παραπονείται για την οικονομική του δυσχέρεια και τις δυσκολίες που του προκαλεί στην κάλυψη των οικογενειακών αναγκών. Μεταξύ των εξόδων του συγκαταλέγει και ιατρικές δαπάνες: «...το λάλησε τον σικυαστήν, ας φθάσει ο φλεβοτόμος...». Ο πρώτος είναι εκείνος που εφαρμόζει βεντούζες, ο δεύτερος εκείνος που εκτελεί αφαιμάξεις με φλεβοτομία. Άλλοι δύο στίχοι του ίδιου ποιήματος αναφέρουν τα έξοδα που απαιτούνται για φάρμακα και υλικά αναγκαία για την αντιμετώπιση ακόμα και ενός μικροτραυματισμού κάποιου παιδιού: «Ετραυμάτισεν το πόδι, γοργόν ας αγοράσουν / κηκίδιν, λυσσομάμουδον, όξος αγριοσταπίδας, / ελάδιν, χαμαιμέλαιον, τράκτον, κερίν κι ασβέστην / κι ας ποιήσουν τραυματάλειμμα, πριν λυκοκεφαλιάσει». Στους στίχους αυτούς έχουμε πληροφορίες για τον τρόπο αντιμετώπισης τέτοιων καθημερινών μικροκακώσεων, που ακόμα και αν η αντιμετώπισή τους γίνεται από συγγενικό ή φιλικό πρόσωπο χωρίς αμοιβή γιατρού, έχει σοβαρό κόστος. Τα αναφερόμενα υλικά είναι τα εξής: το «κηκίδι» (το κυπαρισσόμηλο), το «λυσσομάμουδο» (είδος εντόμου για φαρμακευτική χρήση), το «όξος αγριοσταπίδας» (είναι ξύδι από χυμό άγριας σταφίδας για αντισηψία του τραύματος, όπως γινόταν και με το κρασί). «Ελάδιν» είναι το ελαιόλαδο που έβαζαν για να γλυκάνει τον πόνο από την πληγή και το τσούξιμο από το αντισηπτικό, το ίδιο όπως και το «χαμαιμέλαιον», που είναι ελαιώδες παρασκεύασμα από χαμομήλι. Με ορισμένα από τα πιο πάνω υλικά (ελαιόλαδο, χαμομήλι) σε συνδυασμό με «τράκτον», δηλαδή λευκασμένο κερί και νερό από «σβήσιμο» ασβεστόπετρας, έφτιαχναν το «τραυματάλειμμα», αλοιφή για την επάλειψη του τραύματος, ώστε να μη «λυκοκεφαλιάσει», δηλαδή να μη κακοφορμίσει.
Εκτός από τις προσωπικές, οικογενειακές και οικονομικές δυσκολίες, ο Θεόδωρος Πρόδρομος εκφράζει και τις γενικότερες κοινωνικές συνθήκες της εποχής του, όπως τις γνώριζε από τα προσωπικά του βιώματα και την παρατήρηση του συνόλου. Μάλιστα, επειδή τα τελευταία χρόνια της ζωής του τα έζησε ως μοναχός, γνώρισε (και μας εξιστορεί) τις κοινωνικές - ταξικές διακρίσεις στα θέματα υγείας, τόσο μεταξύ των λαϊκών όσο και μεταξύ των κληρικών. Γράφει ο Πτωχοπρόδρομος: «Αν αρρωστήσει ο ηγούμενος ή πόνος τον κρατήσει / ορίζει: ‘φέρετε ιατρούς, τον δείνα και τον δείνα’. / Έρχονται, βλέπουσιν ευθύς, κρατούσι τον σφυγμόν του, / λέγουσι ‘ποίει τα και τα κι ας γίνεται και τάδε’. / ‘Δότε τον δείνα τον ιατρόν καν δέκα μανοηλάτα / τον δ’ άλλον δότε τον κρασίν, καν δέκα πέντε μέτρα’. / Ει δ’ αρρωστήση μοναχός ή πόνος τον κρατήσει, / γίνεται ο ηγούμενος ιατρός και τάδε παραγγέλλει: / ‘Ημέρας τρεις αφέτε τον και νηστικός ας κείται. / αν δε ζητήση βρώσιμον, ψωμίτσιν και κρομμύδιν / αν δε ζητήση δια να πιή, νερούτσικον ολίγον’. / Έδε ιατρός πανάριστος, έδε λαμπρός τεχνίτης, / διέβη τον Οκτάβιον, διέβη τον Κανίκλην, / διέβη τον Αέτιον κι αυτόν τον Ιπποκράτην!...», γράφει ειρωνικά ο ποιητής, μνημονεύοντας διαπρεπείς γιατρούς της εποχής του και παλαιότερους. Εκτός από αυτές τις αναφορές στα στιχουργήματα του Θεόδωρου Προδρόμου υπάρχει και τουλάχιστον ένα έργο του με συστηματικές υγειονομικές καταγραφές, το οποίο θα δούμε αμέσως.
Το έργο επιγράφεται «Θεοδώρου του Προδρόμου στίχοι κατά ιατρικήν επιστήμην εις τους ΙΒ' μήνας». Πρόκειται για «μηνολόγιο» το οποίο, όπως έχουμε δει και σε άλλο σημεία, ήταν κατά τους βυζαντινούς χρόνους πρακτικός οδηγός για υπόμνηση των αγροτικών και άλλων εργασιών και, παράλληλα, ευκολομνημόνευτος υγειονομικός οδηγός. Αρχίζοντας το έτος από τον Μάρτιο, αποσπούμε την κύρια υγειονομική οδηγία κατά μήνα για αγωγή υγείας στη διάρκεια του έτους. Για τον Μήνα Μάρτιο ο οδηγός αποφαίνεται ευσύνοπτα και αξιωματικά: «Πάντας κελεύω (διατάσσω) λαμβάνειν καθ’ ημέραν / τροφήν γλυκείαν, οίνον ευώδη πάνυ». Για τον Απρίλιο απαγορεύει, μεταξύ άλλων, τις «ραφανίδες» (ραπανάκια): «Λέγω δε φεύγειν (να αποφεύγουν) πάσι τας ραφανίδας / ιού (δηλητηρίου) γεμούσας και μελαγχόλου βλάβης», καθώς προκαλούσαν (κατά τις αντιλήψεις της εποχής) αύξηση στην έκκριση μέλαινας χολής. Για τον Μάιο ο Θεόδωρος Πρόδρομος γράφει, όπως και οι περισσότεροι συντάκτες μηνολογίων: «Ρόδον δίδωμι λιποθυμίας άκος [] / Ου δει δε τρώγειν κοιλίας τε και πόδας, / τίκτουσι και γαρ φλέγμα, χολήν πυρρώδη, / εξ ων ρίγη φύουσι και ποδαλγίαι». Με τα «ρόδα» (τριαντάφυλλα) έφτιαχναν σε οικιακούς αποστακτήρες ροδόνερο, που το χρησιμοποιούσαν όχι μόνο ως «άρτυμα» στη ζαχαροπλαστική, αλλά και για καθαρισμό του δέρματος και καλλωπισμό του προσώπου, καθώς και ως φάρμακο για τη θεραπεία της λιποθυμίας. Όσο για τις «πατσές» και τα «ποδαράκια», θεωρούσαν ότι παράγουν «φλέγμα», λόγω του εμπεριεχομένου κολλαγόνου, με το οποίο το φλέγμα εμφανίζει κάποια ομοιότητα στην υφή.
Για τον μήνα Ιούνιο, το μηνολόγιο του Θεόδωρου Προδρόμου γράφει: «Βροτούς παραινώ πρωί λαμβάνειν ύδωρ / και γαρ χολή μέλαινα πάντως αυξάνει». Με το πρωινό νεράκι, όπως πίστευαν, γινόταν αραίωση του χυμού της μέλαινας χολής και αυτό προστάτευε την υγεία. Για τον Ιούλιο συνιστά: «Άρτον σ’ εμπιπλώ των βροτών τας καρδόπους. / Λέγω δε φεύγειν των οπωρών τον κόρον. / Ένθεν γαρ εστί κακοχυμία όλη / η γαρ και φθίσιν είωθε κακίστην φέρειν». Δηλαδή, να γεμίζουν με ψωμί οι σκάφες του ζυμώματος και να περιορίζεται η κατανάλωση φρούτων, στα οποία ούτε λίγο ούτε πολύ αποδίδει όλη την κακοχυμία, που προκαλούσε και φθίση! Αντίθετα, για τον Αύγουστο συνιστά κατανάλωση φρούτων και δροσιστικών φαγητών: «Εγώ κελεύω τας οπώρας εσθίειν, / και πάσι τοις ψύχουσι χρήσθαι σιτίοις, / και γαρ κύναστρος ηλίω παρατρέχει, / [] Αφεκτέον δε το τρέφεσθαι μαλάχην (μολόχα)». Εδώ βλέπουμε και την πίστη στις αστρολογικές επιδράσεις, αρκετά μπλεγμένη με τις ιατρικές αντιλήψεις της εποχής: ανάμεσα στα άλλα φταίει και το ότι ο αστερισμός του Κυνός (κύναστρος) ακολουθεί τον ήλιο. Το μήνα Σεπτέμβριο αρχίζει το ημερολόγιο των Βυζαντινών («αρχή της ινδίκτου»). Γι’ αυτό και το μηνολόγιο συνιστά: «Οίνου πάσιν ήδιστον εις αρχήν έτους. / Και τοις φιλούσιν εκροφείν λέγω γάλα, / ως αν κενοίο γαστρός ιχώρας πλέον, / οίπερ κυνάγχους εισάγουσιν εν βίω». Για όλους λοιπόν γλυκό κρασί, για την καλή χρονιά και, σε όσους δεν αρέσει, γάλα για να καθαρίζουν τα υγρά του στομάχου, που και αυτά προκαλούσαν τα σχετικά νοσήματα.
Για τον μήνα Οκτώβριο, η υγιεινή διατροφή των Βυζαντινών προβλέπει πουλερικά: «Όρνις μεν αιρώ και νεοσσών παν γένος, / στρουθών μιαρόν έθνος ιξώ προσφέρω / προτρέπω δε το πράσσον εσθίειν, φίλοι / έδεσμα πάντων ευπρεπές των βρωμάτων / ο και καθαίρει πημονήν της κοιλίας». Πουλιά που πιάνονταν με ξόβεργα, αλλά και πράσα, που καθάριζαν το περιεχόμενο της κοιλιάς, κατά το μηνολόγιο του Θεόδωρου Προδρόμου. Για τον Νοέμβριο απαγορεύει τα λουτρά, προφανώς λόγω του ψύχους και των συνθηκών που επικρατούσαν στα σπίτια: «Χρήσο δε λουτροίς, παντελώς αποτρέπω, / ως ρευματισμών προξενούσιν αιτίας / και τη κεφαλή παγκάκους αρρωστίας». Για τον Δεκέμβριο «και βρώμα (φαγητό) μεν δαψιλές (άφθονο) πας φεύγειν λέγω, / κράμβην δε μάλλον την μελάγχολον μόθευ (καταπολέμησε)». Τον Ιανουάριο, πιο υγιεινό κρέας είναι το χοιρινό, ενώ το ανέρωτο κρασί πρέπει να πίνεται μόνο στην αρχή του γεύματος: «Κρεών τε χοίρων βρώσιν ηδίστην νέμω / [] εν δε μόνον φύλαττε, την ρώσιν λέγω. / Τον άκρατον σπαν (σπάνιο) οίνον εις αρχήν έα (άφηνε)». Όσο για τον Φεβρουάριο: «Χόρταζε πας και πίνε (μη φείδου) κόρω. / Εγώ γαρ αίμα και τα νεύρα πηγνύω / [] Σεύτλα (τεύτλα, τα παντζάρια) προς εσθίασιν ου τρώγειν θέλω / ιού γέμοντα φαρμακουργού της ύδρας». Αν επιμείναμε στην παράθεση στοιχείων από τα ιατρικά μηνολόγια, είναι γιατί σε αυτά βρίσκονται καταχωρημένες όλες οι αντιλήψεις για τις αιτίες των νοσημάτων, για την προφύλαξη από αυτά, για την ανάμιξη αστρολογικών και άλλων απόψεων, εμφανίζοντας βέβαια και σημαντικές αποκλίσεις από την ορθολογιστική ιπποκρατική ιατρική.

ΜΑΝΟΥΗΛ Α' ΚΟΜΝΗΝΟΣ
Ο Μανουήλ Α' ο Κομνηνός, γιος του αυτοκράτορα Ιωάννη Β' Κομνηνού, ήταν από τους πιο πολεμικούς και τους πιο γενναίους βασιλείς του Βυζαντίου. Η πρώτη του (εθελοντική) συμμετοχή σε πόλεμο αναφέρεται ήδη από την ηλικία των 18 ετών, παρά τη ρητή απαγόρευση του πατέρα του. Ανάμεσα στις μάχες των μετέπειτα χρόνων της ζωής του και κατά την περίοδο που ήταν αυτοκράτορας (1143-1180) ήταν εκείνες εναντίον των Τούρκων (1146), εναντίον των Σέρβων (1150) και εναντίον των Ούγγρων (1165). Σύμφωνα με τον ιστορικό Ιωάννη Κίνναμο (12ος αιώνας), ο Μιχαήλ είχε αξιόπιστες ιατρικές γνώσεις. Γνώριζε να κάνει φλεβοτομίες («και φλέβας είδον αυτόν έγωγε τέμνοντα»), να χορηγεί φάρμακα παρά την απορία των εμπειρικών γιατρών («φάρμακα νοσούσι τεχνιτών απορία παρεχόμενον»), ενώ παρασκεύαζε και φάρμακα δικής του σύνθεσης για εσωτερική και εξωτερική χρήση. Ο ίδιος αντιμετώπισε μόνος του πολεμικό τραύμα στη φτέρνα, με την τοποθέτηση επάνω στην πληγή φρεσκοκομμένου δέρματος αλόγου. Θυμίζουμε ότι σε πολλές περιπτώσεις τραυματισμών οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί (αλλά και οι εμπειρικοί θεραπευτές των επόμενων αιώνων) εφάρμοζαν ανάλογες θεραπείες. Ο ίδιος πιθανότατα φρόντισε και τα πολλαπλά τραύματα στο πρόσωπό του, που δημιουργήθηκαν από χτύπημα στους κρίκους του κράνους του. Ο Μανουήλ φαίνεται ότι αντιμετώπισε μόνος του πολλούς ακόμα τραυματισμούς από την πολεμική δράση του και κατά κανόνα με επιτυχία. Ο Κίνναμος αναφέρει και την αντιμετώπιση κατάγματος στο χέρι του Βαλδουίνου Γ' της Ιερουσαλήμ από τον Μανουήλ. Το κάταγμα, χάρις στην επιτυχή ανάταξη και την επιδέξια περίδεση, θεραπεύτηκε πλήρως και σε πολύ σύντομο διάστημα.

ΞΕΝΩΝΕΣ
Τον 12ο αιώνα στην Κωνσταντινούπολη λειτουργεί ο μεγαλύτερος ξενώνας του Παντοκράτορος. Οι ξενώνες - νοσοκομεία εξακολουθούν να παρέχουν, όπως και παλαιότερα, υπηρεσίες σε εξωτερικούς ασθενείς, αναπτύσσουν όμως περισσότερο τις υπηρεσίες ενδονοσοκομειακής περίθαλψης των ασθενών που προσέρχονται. Το προσωπικό οργανώνεται σε δομές με ιεραρχία, γίνεται δε προσπάθεια συνεχούς ενημέρωσης και τυποποίησης της θεραπείας με οδηγούς που έχουν γράψει πεπειραμένοι «νοσοκομειακοί» γιατροί, όπως για παράδειγμα ο θεραπευτικός οδηγός του Ρωμανού. Μια άλλη υπηρεσία των ξενώνων την εποχή αυτή είναι η παροχή φαρμάκων στους ασθενείς. Ο ιστορικός Κίνναμος αναφέρει φάρμακα που παρασκεύαζε ο ίδιος ο αυτοκράτορας Μανουήλ Κομνηνός, τα οποία διανέμονταν όπως και τα άλλα φάρμακα σε όσους τα είχαν ανάγκη από τα φαρμακεία των ξενώνων. Τόσο η προσφορά εξωτερικής νοσηλείας, όσο και η ενδονοσοκομειακή περίθαλψη και η προσφορά των φαρμάκων ήταν αναγκαίες για τον περισσότερο κόσμο, καθώς οι αμοιβές των «ελευθεροεπαγγελματιών» γιατρών ήταν, σύμφωνα με ιστορικούς και χρονικογράφους, υπέρογκες. Ανάλογα με τον ξενώνα του Παντοκράτορα νοσηλευτικά ιδρύματα, αν και μικρότερης φήμης, υπήρχαν σε άλλες πόλεις της Βυζαντινής επικράτειας και όχι μόνο στις μεγάλες. Όταν ο Ισαάκιος Κομνηνός το 1152 ίδρυσε τη Μονή της Κοσμοσώτειρας σε ερημικό τόπο δίπλα στον Έβρο, που ονόμασε Βήρα (σημερινές Φέρες), φρόντισε και για την ίδρυση ενός μικρού ξενώνα. Σύμφωνα με το τυπικό της μονής ο ξενώνας - νοσοκομείο της Κοσμοσώτειρας είχε δυναμικό 36 κλινών. Υπεύθυνος για τη νοσηλεία ήταν μόνιμος εσωτερικός γιατρός. «Συγκινητική είναι η προτροπή του ιδρυτή», γράφει ο επίσκοπος Άνθιμος Β' Κουκουρίδης, «να προσέχουν οι αρμόδιοι, ώστε να μη μένει ‘ούτε για μια ώρα άδειο ένα κρεβάτι που κάποιος δυστυχισμένος με αγωνία ζητούσε να καταλάβει’...».

Βυζαντινή Ιατρική (11ος αιώνας)

2010-10-23T15:14:00.005+03:00

ΜΙΧΑΗΛ ΨΕΛΛΟΣ
Ο Μιχαήλ Ψελλός (1018-1096) είναι η επιστημονική φυσιογνωμία που κυριαρχεί τον 11ο αιώνα στην επικράτεια του Βυζαντίου. Σύμφωνα με τον Δ. Δ. Μάγνη (1834), ο Μιχαήλ ήταν «Κωνσταντινουπολίτης, ιστορικός, νομικός και φιλόσοφος του καιρού του περίφημος». Δεν άσκησε την ιατρική, οι δε ιατρικές του γνώσεις εμπίπτουν στα πλαίσια της πολύπλευρης μόρφωσης και των επιστημονικών του ενδιαφερόντων. Το ίδιο ισχύει και για τα μαθηματικά, τη μετεωρολογία, τη φυσική, την αστρονομία, την ιστορία, ενώ θεωρείται ο πρώτος λαογράφος με τη σημερινή έννοια του όρου. Ο Will Durant στην «Παγκόσμια ιστορία του πολιτισμού» χαρακτηρίζει τον Ψελλό ως τον Βολταίρο του καιρού του. Είχε δάσκαλο τον επίσκοπο και φημισμένο λόγιο Ιωάννη Μαυρόποδα, που δίδασκε φιλοσοφία στην ανώτερη σχολή της Κωνσταντινούπολης και είχε πανεπιστημιακό επίπεδο. Σπούδασε επίσης και στην Αθήνα. Όπως γράφει ο Δ.Δ. Μάγνης, «επιστρέψας από τας Αθήνας εδίδασκεν εις την Κωνσταντινούπολιν πολυκρότως την φιλοσοφίαν ότε και ο βασιλεύς Κωνσταντίνος Δούκας τον έλαβε διδάσκαλον εις τους υιούς του Ανδρόνικον και Μιχαήλ. Αλλ’ έπειτα δυσαρεστηθείς, είτε δια την προτίμησιν των αρχόντων προς Ιωάννην τινά Ιταλόν, είτε δι’ άλλα τινά περιστατικά, ενεχείρισεν εις αυτόν τον Ιωάννην την φιλοσοφικήν καθέδραν και απελθών εις μοναστήριον έζησεν εν ησυχία και μελέτη βιβλίων το υπόλοιπον της ζωής του. Ο Ψελλός συνέγραψε πολλά και παντοία συγγράμματα, οίον ιστορικά, νομικά, φιλοσοφικά, ρητορικά, θεολογικά και άλλα, εκδοθέντα τα περισσότερα, ιδίως κατά διαφόρους χρόνους και πόλεις της Ευρώπης».

Η ζωή του Ψελλού δεν περιλαμβάνει μόνον αυτά που αναγράφονται στο συνοπτικό σημείωμα του Μάγνητος. Ο «σοφώτατος» και «υπέρτιμος» φιλόσοφος κατέλαβε ανώτατα αξιώματα του Βυζαντινού κράτους. Σε νεαρή ηλικία διορίζεται από τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Παφλαγόνα (1034-1042) δικαστής στη Φιλαδέλφεια. Σε ηλικία μόλις 23 ετών, ο Μιχαήλ Ε' ο Καλαφάτης (1041-1042) τον διορίζει αυτοκρατορικό γραμματέα. Ο επόμενος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μονομάχος (1042-1055) του αναθέτει πρωθυπουργικά καθήκοντα, που άσκησε για πολλά χρόνια. Ο Ψελλός, με νεοπλατωνικές φιλοσοφικές αντιλήψεις, προπαγάνδιζε την αρχαία φιλοσοφία χωρίς να αρνείται τον Χριστιανισμό. Προσπάθησε μάλιστα με επιχειρήματα να συνθέσει την πατερική διδασκαλία με την αρχαία ελληνική σκέψη. Αυτό τον έφερε σε ρήξη με την ανώτατη εκκλησιαστική ηγεσία που τον κατηγόρησε ότι «ελληνίζει», δηλαδή ότι είναι ειδωλολάτρης. Έτσι παύτηκε από τη θέση του πρωθυπουργού και υποχρεώθηκε σε ομολογία πίστης (1054). Για τον ίδιο λόγο αντιμετώπισε τη δυσμένεια του Κωνσταντίνου Ι' του Δούκα. Στο σημείωμα του Δ.Δ. Μάγνητος, επίσης, δεν γίνεται αναφορά στο ιατρικό συγγραφικό έργο του Ψελλού. Τέσσερα τουλάχιστον έργα του έχουν ιατρικό περιεχόμενο. Πρόκειται για τα εξής: «Πόνημα ιατρικόν άριστον δι’ ιάμβων», «Περί καινών ονομάτων των εν νοσήματι», «Περί λουτρού» και «Περί λίθων δυνάμεων». Το τέταρτο αυτό βιβλίο αναφέρεται στις θεραπευτικές δυνάμεις πολύτιμων και ημιπολύτιμων λίθων. Το τρίτο είναι συντομότατο κείμενο, μόλις μιας σελίδας. Το δεύτερο έργο περιλαμβάνει 123 όρους από την ανατομική και το νοσολογία. Το πρώτο από τα αναφερόμενα εδώ έργα θα εξεταστεί αναλυτικότερα.
Το έργο «του σοφώτατου Ψελλού/και Υπερτίμου/Πόνημα ιατρικόν άριστον δι’ ιάμβων» είναι σύγγραμμα που αναφέρεται σε συμπτώματα και νοσήματα, στη διατήρηση και την αποκατάσταση της υγείας. Είναι γραμμένο σε ιαμβικούς δωδεκασύλλαβους στίχους. Να σημειωθεί ότι κατά την αρχαιότητα είχαν γραφτεί έμμετρα ιατρικά έργα, όπως εκείνα του Εμπεδοκλή, του Σόλωνα, του Νικάνδρου του Κολοφώνιου κ.α. Η παράδοση συνεχίστηκε και στα Βυζαντινά χρόνια, όχι μόνο από τον Ψελλό, αλλά και από άλλους συγγραφείς. Το «Πόνημα» αποτελείται από 1373 στίχους. Μεταξύ αυτών που πραγματεύεται είναι και οι διάφοροι παράγοντες που επιδρούν στην υγεία, όπως για παράδειγμα η γυμναστική, η κόπωση, ο (καθαρός) αέρας, το νερό, τα λουτρά, τα διάφορα είδη τροφίμων. Από τα τρόφιμα εξετάζει χωριστά τα διάφορα είδη των λαχανικών, των κρεάτων, των ψαριών, του κρασιού κλπ. Ασχολείται επίσης με το ρόλο του ύπνου στην υγεία του ανθρώπου. Παραθέτουμε μερικούς χαρακτηριστικούς στίχους, ενδεικτικούς των γνώσεων και των απόψεων της εποχής, αλλά και της στιχουργικής ικανότητας και της πλούσιας γλώσσας του Ψελλού. «Άριστος αήρ λεπτός, εύπνους την φύσιν...» (Περί αέρος). «Άνοσμον ύδωρ, του’ άριστον την φύσιν / Άποιον εύχρουν, συντόμως διαρρέον...» (Περί ύδατος). «Λουτρών το θερμόν ασφαλέστατον φρόνει / Λύον, μαλάσσον, ύπνον ηδύν εισάγον...» (Περί λουτρών). «Σύκον, σταφυλαί και τρέφουσιν ήρεμα / Ήττον τε δυστόμαχα, πλειστόχυμά τε. / Της δε σταφυλής ευχυμότερον σύκον, / Νεφρούς καθαίρει και κενοί την γαστέρα...» (Περί [] ωραίων και παντοίων οπώρων).
Το δεύτερο μέρος του έμμετρου «Πονήματος» του Μιχαήλ Ψελλού είναι «Προγνωστικόν» και σχετίζεται με την εμφάνιση ορισμένων κλινικών εικόνων με συγκεκριμένες εκβάσεις νοσημάτων. Ο Ψελλός αρχίζει με την περιγραφή της εικόνας του αρρώστου που είναι βαριά. «Νοσημάτων σημεία τούτ’ ολεθρίων, / όψις νεκρώδης, όμμα κοίλον δακρύον, / σφυγμών μικρά κίνησις αντωθουμένη / [], οξεία ρις, άνισος όψις ομμάτων...». Αντιθέτως γράφει, είναι ενδεικτικά σημεία καλής έκβασης ο καλός σφυγμός, η νοητική ετοιμότητα και τα αντίθετα εκείνων που είχαν εκτεθεί πιο πάνω. «Ευσφυξία δε και φρένων ετοιμότης, / ταναντία τε των διηγορευμένων, / Σωτηρίας σημεία της του κειμένου». Θέτει και προγνωστικά σημεία από την εξέταση των ούρων και άλλων «διαχωρημάτων», του πυρετού, του σφυγμού κλπ. «Εντεύθεν ούρων άρξομαι γνωρισμάτων. / Άριστον ούρον σύμμετρον τη συστάση / Λεπτήν ομαλήν την υπόστασιν (ίζημα) φέρον...». Δίνει επίσης ορισμούς πράξεων που εκφράζουν παθολογικές καταστάσεις, αλλά και μέρη του σώματος και χειρισμούς θεραπευτικούς: «Η βρογχοκήλη του τραχήλου τυγχάνει / Όγκωσις ως έπαρμα του βρόγχου τάχα», «Η χολέρα δ’ αυ εκτάραξις γαστέρος / Άνω κάτω κενούσα την φθοράν μόλις, / Εκ των απέπτων σιτίων τελουμένη, / Γεννά δε ταύτην και χυμών μοχθηρία». «Πόσθη του δέρματος της βαλάνου τυγχάνει...», «Το στεάτωμα σκληρόν εστί σαρκίον...». «Χειρουργία τις η λαρυγγοτομία», «Καθητερισμός (καθετηριασμός) κύστεως χειρουργία...». Ο Μιχαήλ Ψελλός θεωρείται ότι έχει επηρεάσει με το έργο του τον παγκόσμιο πολιτισμό, καθώς συνέβαλε στην καταπολέμηση του σκοταδισμού και των προλήψεων.

ΣΥΜΕΩΝ ΣΗΘΗΣ
Ο Συμεών Σηθ ή Σήθης, γιος γιατρού, διακρίθηκε τα χρόνια του Μιχαήλ Ζ' Δούκα (1071-1078) και έγινε «Μάγιστρος» Αντιοχείας και «Πρωτοβεστιάριος». Όπως γράφει ο Ι.Ν. Δάμπασης (1966), ο Συμεών ήταν «εγκυκλοπαιδικός, μεταφραστής εκ της Αραβικής εις την Ελληνικήν». Μεταξύ των έργων του αναφέρονται «Σύνταγμα κατά στοιχείον περί τροφών δυνάμεως», «Λεξικόν κατ’ αλφάβητον ερμηνεύον ακριβώς τας βοτάνας», «Φιλοσοφικά και ιατρικά», «Σύνοψις περί ούρων» κ.α. Το πρώτο από τα βιβλία που αναφέραμε περιέχει πληροφορίες όχι μόνο για τα τρόφιμα που χρησιμοποιούνταν τότε στη Βυζαντινή επικράτεια, αλλά και για τρόφιμα από περιοχές της Αραβίας και των Ινδιών. Η συγγραφή «Συμεών μαγίστρου και φιλοσόφου Σηθ του Αντιοχέως, φιλοσοφικά και ιατρικά» που δημοσιεύτηκε το 1841 από τον I.L. Ideler, αποτελείται από δύο σύντομα κεφάλαια. Το πρώτο, «Περί οσφρήσεως», αναφέρεται στις υπάρχουσες απόψεις για την αίσθηση αυτή: «Της οράσεως δια πυρώδους φύσεως γενομένης, της δε ακοής δι’ αερώδους, η όσφρησις γίνεται δια μέσης τινός φύσεως, του γε ύδατος και του αέρος. Την δε αίσθησιν ταύτην δεν έχομεν οι άνθρωποι ακριβή, αλλά χείρονα πολλών ζώων...». Το δεύτερο κεφάλαιο επιγράφεται «Περί γεύσεως και αφής»: «Η δε γεύσις γίνεται δια φύσεως αερώδους», γράφει. «Έστι δε είδη γεύσεως οκτώ: το γλυκύ, το πικρόν, το δριμύ, το οξύ, το αλυκόν, το αυστηρόν, το στρυφνόν, το λιπαρόν...». Για την αίσθηση της αφής γράφει: «αισθάνεται δε η αφή πολλών εναντιοτήτων, ήτοι θερμού, ψυχρού και υγρού, ξηρού, σκληρού, μαλακού, τραχέως, λείου, γλίσχρου και αύρου, βαρέος και κούφου».

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ο ΑΦΡΙΚΑΝΟΣ
Κατά το δεύτερο ήμισυ του 11ου αιώνα ακμάζει και άλλος Κωνσταντίνος, μεταγενέστερος κατά ένα αιώνα του Κωνσταντίνου του Ρηγίνου ή Μεμφίτη. Αυτός ο μεταγενέστερος Κωνσταντίνος ο επιλεγόμενος και Αφρικανός είχε γεννηθεί στην Καρχηδόνα. Όπως και ο προγενέστερος, συνδέθηκε και αυτός με το έργο «Τα εφόδια του αποδημούντος». Το βιβλίο είχε γραφτεί από τον Τυνήσιο γιατρό Algizar, αλλιώς γνωστό και ως Algazirah και ως Ibn al Jazzar. Στην ελληνική του μετάφραση το βιβλίο γνώρισε σημαντική επιτυχία και ευρεία κυκλοφορία, όσο ευρεία μπορεί να είναι η κυκλοφορία βιβλίων που αντιγράφονταν στο χέρι. Ο Κωνσταντίνος ο Αφρικανός μετά από επιστημονικά ταξίδια στην Ανατολή, ταξίδεψε και στη Δύση, κυρίως δε στη Νότια Ιταλία. Εγκαταστάθηκε στο Σαλέρνο και δίδαξε στη νεοσύστατη ιατρική σχολή της πόλης. Έμεινε γνωστός από τις λατινικές μεταφράσεις ιατρικών έργων αρχαίων Ελλήνων και Αράβων συγγραφέων, όπως του έργου του Algizar από την ελληνική μετάφραση που είχε εκπονήσει ο Κωνσταντίνος ο Μεμφίτης. Ένα άλλο από τα έργα του συγκεντρώνει επιλεκτικά συνταγές από τον Γαληνό, που είτε τις είχε συνθέσει ο ίδιος είτε τις είχε διασώσει στα έργα του από παλαιότερους συγγραφείς. Άλλη συλλογή του Κωνσταντίνου καταγράφει φάρμακα προερχόμενα (με οποιονδήποτε τρόπο) από το ζωικό βασίλειο (προϊόντα ζώων, κατεργασμένες ουσίες, ζωικοί ιστοί). Ένα ακόμα έργο του στα λατινικά αναφέρεται στη συνουσία, στα ανατομικά και τα φυσιολογικά στοιχεία που σχετίζονται με αυτήν. Ο τίτλος αυτού του βιβλίου του Κωνσταντίνου είναι «De Coitus».
Ο Κωνσταντίνος ο Αφρικανός, εκτός από το προσωπικό και το επιστημονικό κύρος του απέκτησε και πολιτική δύναμη, καθώς διετέλεσε ιδιαίτερος γραμματέας του βασιλιά των Νορμανδών Ροβέρτου Γυϊσκάρδου (1015-1085). Η συνολική του μόρφωση, η γλωσσομάθειά του, η γνώση του βυζαντινού και αραβικού κόσμου και η ιατρική του εμπειρία αποδείχθηκαν πολύτιμα εφόδια για τη δύσκολη και υψηλή θέση που κατέλαβε. Η εκλογή του στη θέση του καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Σαλέρνο επιβεβαιώνει την αναγνώριση των προσόντων του και από τον ακαδημαϊκό κόσμο της εποχής. Τον 11ο αιώνα (όπως και τους αμέσως επόμενους) η ιατρική σχολή του Σαλέρνο ήταν πολύ φημισμένη. Φοιτητές από διάφορες χώρες της Ευρώπης, της Αφρικής και της Ασίας συνέρρεαν εκεί για επιστημονική εκπαίδευση. Η επίδραση του Κωνσταντίνου στη διάδοση της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής ιατρικής (αλλά και της αραβικής) είναι πολύ μεγάλη. Η συμβολή του εκτείνεται στην Ιταλία, κυρίως στη Νότια, τη Σικελία και τη Β. Αφρική. Η δράση του, το κύρος του, η συγγραφική του δραστηριότητα και η διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο του Σαλέρνο ήταν καθοριστικοί παράγοντες για τη διάδοση των γνώσεων και των ιδεών του. Μάλιστα η επίδραση αυτή δεν περιορίστηκε μόνο στην εποχή του. Καθώς τα βιβλία του ευτύχησαν να κυκλοφορήσουν και τυπωμένα με τη μέθοδο της τυπογραφίας, επηρέαζαν ακόμα τους σπουδαστές της ιατρικής κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα. Η παλαιότερη έκδοση έργων του Κωνσταντίνου ανάγεται στο 1515 στη Λυών, ακολούθησαν δε εκδόσεις και στη Βασιλεία, τη Βενετία, τη Λειψία κατά τους 16ο, 17ο και 18ο αιώνες. Ο Καρχηδόνιος γιατρός φέρεται ότι είχε επιστημονικό ενδιαφέρον και για τα δόντια, γι’ αυτό εκτός από γιατρός χαρακτηρίζεται και ως οδοντίατρος.

ΝΙΚΟΛΑΟΣ Ο ΠΡΑΙΠΟΖΙΤΟΣ
Γιατρός του 11ου αιώνα είναι και ο Νικόλαος ο Πραιπόζιτος, ο οποίος σε ορισμένες περιπτώσεις συγχέεται με τον κατά δύο αιώνες μεταγενέστερό του Νικόλαο τον Μυρεψό. Το προσωνύμιό του οφείλει στην ιδιότητα του πραιπόζιτου, του υπεύθυνου δηλαδή για τον καθορισμό των αρμοδιοτήτων και των καθηκόντων του ευνούχων του παλατιού. Έγραψε «Αντιδοτάριον», όπως και ο μεταγενέστερός του Νικόλαος ο Μυρεψός. Αυτό, μαζί με τη σύμπτωση του ονόματος, αλλά και την ιδιότητα και των δύο ως αξιωματούχων στην υπηρεσία του αυτοκράτορα των χρόνων που καθένας έζησε επέτειναν τη σύγχυση μεταξύ των δύο. Μια ευσύνοπτη διασκευή σε λατινική μετάφραση του «Αντιδοταρίου» του Μυρεψού, που έγινε τον 14ο αιώνα από τον Νικόλαο Ρηγίνο τον Καλάβριο (Nicolao Rhegino Calaber) θεωρήθηκε ότι στηρίζεται στο έργο του Πραιπόζιου και έτσι δημοσιεύθηκε τυπογραφικά στο Ingelstadt το 1541 και στη Βενετία το 1543. Τον 11ο και τον 12ο αιώνα αναφέρεται επίσης ο Μάρκος, ο οποίος διέθετε αξιόλογες γνώσεις στο χώρο των φυσικών επιστημών και στην ιατρική. Το πιο ενδιαφέρον από τα έργα του είναι η πραγματεία «Περί του ελληνικού πυρός» με οδηγίες για την παρασκευή του. Είναι δε το «ελληνικό πυρ» το γνωστό και ως «υγρόν πυρ» των Βυζαντινών. Συντέθηκε για πρώτη φορά από τον Βυζαντινό Καλλίνικο τον 7ο αιώνα και είναι εκείνο που έδωσε τη νίκη στο Βυζάντιο κατά τις ναυμαχίες εναντίον των Αράβων (673 και 717) και εναντίον των Ρώσων (10ος αιώνας). Πρόκειται για ένα καλά φυλαγμένο μυστικό, που διατηρήθηκε περίπου τρεις αιώνες μόνο μεταξύ των αυτοκρατόρων. Συχνή είναι η σύγχυση μεταξύ του Μάρκου του 11ου αιώνα με τον Μάρκο τον Γραικό του 7ου αιώνα., ο οποίος έγραψε το έργο «Περί των πυρών», με αναφορές στο νίτρο, τα νιτρικά άλατα, το απόσταγμα οίνου και το απόσταγμα τερεβινθίνης (τερεβινθέλαιο).

ΝΙΚΗΤΑΣ
Εκτός από τον Μιχαήλ Ψελλό που είναι η χαρακτηριστική μορφή στην ιστορία της επιστήμης του 11ου αιώνα, άσκησαν την ιατρική και συνέγραψαν σχετικά βιβλία και άλλοι γιατροί. Ορισμένων από αυτούς διασώθηκαν μόνο τα ονόματα, άλλων είναι γνωστά και κάποια βιογραφικά στοιχεία, ενώ άλλων διαθέτουμε και τα έργα, είτε σε πλήρη είτε σε αποσπασματική μορφή. Ο Νικήτας από την Κωνσταντινούπολη είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη χειρουργική και συνόψισε τα σχετικά με αυτήν έργα των παλαιότερων γιατρών. Ο Δ.Δ. Μάγνης γράφει στο λεξικό του: «Νικήτας Κωνσταντινουπολίτης, ιατρός, του οποίου η Συλλογή των χειρούργων λειψάνων (sic) εξεδόθη εν Φλωρεντία 1754». Σύμφωνα με τη μελέτη του Timothy S. Miller για τους Βυζαντινούς ξενώνες-νοσοκομεία, ένας από τους διασημότερους κώδικες είναι ο Laurentianus 74.4 που περιέχει το χειρόγραφο της χειρουργικής του Νικήτα. Μεταξύ των αρχαίων και Βυζαντινών γιατρών από τους οποίους ερανίζεται τα στοιχεία του βιβλίου του είναι ο Ιπποκράτης, Ηλιόδωρος, Αρχιγένης, Γαληνός, Ορειβάσιος, Παύλος Αιγινήτης κλπ. Τις χειρουργικές επεμβάσεις του Παύλου, ο Νικήτας κόσμησε στα περιθώρια με πολλές εικόνες που επεξηγούν τις χειρουργικές τεχνικές. Σκοπός του συγγράμματος ήταν να βοηθήσει τους γιατρούς του ξενώνα (πιθανώς των Σαράντα Μαρτύρων) στην καθημερινή πρακτική, αλλά και να συμβάλει στην εκπαίδευση των σπουδαστών. Επιγράμματα προς τιμή του Νικήτα που υπάρχουν στο χειρόγραφο τον βεβαιώνουν ως επιλογέα των κειμένων, αντιγραφέα και εικονογράφο, τονίζουν ότι οι εικόνες αποτέλεσαν «πολύτιμο εργαλείο αναφοράς τόσο για τους νέους όσο και για τους πιο έμπειρους γιατρούς, όπως και τους υπουργούς (από το έργο), που είχαν την άδεια να χρησιμοποιούν το νυστέρι».

ΑΛΛΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ
Όπως και ο Νικήτας, από την Κωνσταντινούπολη ήταν και ο Στέφανος που έζησε τον 11ο-12ο αιώνα, ο οποίος αναφέρεται και με το προσωνύμιο Μαγνήτης. Ασχολήθηκε κυρίως με τα βότανα, τα οποία κατέταξε αλφαβητικά προς χρήση των γιατρών, των σπουδαστών και των εγκυκλοπαιδικά μορφωμένων της εποχής του. Το βιβλίο εκδόθηκε έντυπα στη Βασιλεία (Ελβετία), τέλη του 16ου αιώνα. Μεταξύ εκείνων με ιατρικές γνώσεις, που δεν είχαν όμως επαγγελματική σχέση με την ιατρική, μπορούμε να συμπεριλάβουμε την Άννα Κομνηνή (11ος-12ος αιώνας), κόρη του αυτοκράτορα Αλέξιου Κομνηνού (1081-1118) και σύζυγο του Νικηφόρου Βρυεννίου. Το ότι νοσήλευσε τον άρρωστο πατέρα της, αποτελούσε εκδήλωση θυγατρικής αγάπης και όχι υποδήλωση ιατρικής παιδείας, η οποία εντάσσεται στη σφαιρική μόρφωσή της. Οι σχετικές γνώσεις της επέτρεπαν να τοποθετείται και να κρίνει τα λεγόμενα και τα γραφόμενα από τους γιατρούς. Η Άννα Κομνηνή συμπεριέλαβε ιατρικές γνώσεις της εποχής της στην «Αλεξιάδα», τις οποίες έχει αναδείξει σε δημοσίευμά του ο M. Bariety (1947). Και άλλοι χρονογράφοι του Βυζαντίου της συγκεκριμένης εποχής καταγράφουν στα ιστορικά τους έργα συναφείς πληροφορίες. Η Νόννα Παπαδημητρίου (1996) αναφέρεται σε τέτοιες καταγραφές ιστορικών και χρονογράφων σε σχέση με τα νοσήματα και τα ατυχήματα που εμφανίστηκαν ή συνέβηκαν σε Βυζαντινούς αυτοκράτορες και σε μέλη των οικογενειών τους. Ο Νικηφόρος Βρυέννιος, για παράδειγμα, αναφέρεται στα προβλήματα του Ανδρόνικου Δούκα, ενώ ο Κωνσταντίνος Μανασσής, χρονογράφος και ποιητής του 12ου αιώνα, αναφέρεται στις επιληπτικές κρίσεις, τις οποίες εμφάνιζε ο Μιχαήλ Δ' ο Παφλαγόνας που βασίλεψε από το 1034 έως το 1041.

Βυζαντινή Ιατρική (9ος-10ος αιώνας)

2010-10-22T23:13:00.000+03:00

ΛΕΩΝ Ο ΙΑΤΡΟΣΟΦΙΣΤΗΣ
Μια από τις κυρίαρχες επιστημονικές προσωπικότητες του 9ου αιώνα είναι ο Λέων, γνωστός ως Ιατροσοφιστής, ως Βυζάντιος και ως Μαθηματικός. Είχε πολυεπιστημονική - εγκυκλοπαιδική παιδεία: είχε σπουδάσει μαθηματικά, φυσική, αστρονομία, ιατρική, ενώ είχε ασχοληθεί και με την αστρολογία. Παράλληλα ήταν εξαιρετικός λόγιος με σπουδές στη θεολογία, τη φιλοσοφία και στην αρχαία γραμματεία. Την περίοδο αυτή, επί βασιλείας Θεόφιλου (829-842) και Μιχαήλ Γ' (842-867), η Βυζαντινή αυτοκρατορία ταλανίζεται από τις διαμάχες μεταξύ «εικονολατρών» και «εικονομάχων» ή «εικονοκλαστών», με τα περισσότερα άτομα υψηλού διανοητικού επιπέδου και αξιόλογης μόρφωσης να υποστηρίζουν την πλευρά των εικονομάχων. Μάλιστα, όπως υποστηρίζεται από διαπρεπείς ιστορικούς του Βυζαντίου, όπως ο Vasiliev κα., οι «εικονολάτρες» μετά την επικράτηση τους κατέστρεψαν πολλά από τα γραπτά των «εικονομάχων». Ο Λέων, που υπηρετούσε ως δάσκαλος σε μια από τις εκκλησίες της Κωνσταντινούπολης κατά την περίοδο που επικρατούσαν οι «εικονομάχοι», έγινε αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης. Με την επικράτηση των «εικονολατρών» εκθρονίζεται από τη Θεσσαλονίκη. Όμως το επιστημονικό του κύρος ήταν τόσο, ώστε η Θεοδώρα, αυτοκράτειρα από το 830 έως 856 και παρά την ιδεολογική - δογματική αντίθεση, τον διόρισε καθηγητή στο πανεπιστήμιο της Μαγναύρας που είχε ιδρύσει ο αδελφός της Βάρδας. Στον Λέοντα αποδίδονται διάφορα τεχνικά επιτεύγματα, βελτιώσεις άλλων όπως τα αυτόματα και ο οπτικός τηλέγραφος, καθώς και η εγκατάσταση - κατασκευή διαφόρων συναφών έργων.

Ο Λέων είχε μεγάλο κύρος και μεταξύ των Αράβων γιατρών. Αφηγούνται ότι ένας από τους μαθητές του είχε συλληφθεί αιχμάλωτος από τους Άραβες, τους οποίους εντυπωσίασε πολύ με τις γνώσεις και τη σοφία του. Η φήμη του έφτασε στο χαλίφη Αλ Μαμούν, ο οποίος ρωτώντας τον έμαθε για το δάσκαλό του Λέοντα. Ο Αλ Μαμούν έστειλε πρέσβεις στον αυτοκράτορα Θεόφιλο, ζητώντας να του παραχωρήσει τον Λέοντα με αντάλλαγμα διαρκή ειρήνη και 2.000 λίρες χρυσού. Ο Θεόφιλος όμως δεν αποδέχτηκε τέτοια συναλλαγή, καθώς φοβόταν μήπως οι Άραβες αποκτήσουν τεχνολογία και πρόσβαση σε μυστικά που μπορούσαν να έχουν και στρατιωτική σημασία, όπως το υγρόν πυρ, ο οπτικός τηλέγραφος κ.α. Ο Λέων ήταν όχι μόνο πολύπλευρος στη μόρφωσή του και τις ικανότητές του, αλλά και συνδύαζε τον ερευνητή, το φιλόσοφο, το δάσκαλο και το συγγραφέα. Σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το συγγραφικό ιατρικό έργο του Ιατροσοφιστή, το οποίο έχει διασωθεί σε διάφορους χειρόγραφους κώδικες και το οποίο έχει εκδοθεί το 1840 από τον Ermerins. Η «Σύνοψις ιατρική» δεν προσκόμιζε νέες γνώσεις, ήταν όμως σύγγραμμα συνοπτικό και με σαφή διδακτικό χαρακτήρα. Γράφτηκε για χάρη ενός μαθητή του, του Γεωργίου, για τον οποίον δεν διαθέτουμε άλλες πληροφορίες. Βεβαίως, εκτός από αυτόν, η «Σύνοψις» ωφέλησε και πολλούς άλλους μαθητές της ιατρικής, όχι μόνο μεταξύ των Βυζαντινών, αλλά και μεταξύ των Αράβων. Το σύγγραμμα, χωρισμένο σε επτά βιβλία, αναφέρεται στα νοσήματα, τα αίτια, τα συμπτώματα και τη θεραπεία τους.
Το πρώτο βιβλίο της «Σύνοψης» αναφέρεται στους πυρετούς, με καθορισμό του τύπου και των διαφόρων χαρακτηριστικών καθενός. Συνολικά περιγράφει 24 τύπους πυρετού. Στο δεύτερο βιβλίο καταγράφονται διάφορα νοσήματα από το νευρικό σύστημα και από την ψυχική σφαίρα. Αναφέρουμε ενδεικτικά την κεφαλαλγία, την επιληψία, τον κάρο, το κώμα, αλλά και τη φρενίτιδα, τη μελαγχολία, τη μανία, την απώλεια μνήμης. Στο τρίτο βιβλίο ο Λέων ασχολείται με την ανατομική, τη φυσιολογία και τη θεραπευτική των παθήσεων του ματιού. Αναφέρουμε την κριθή, την ξηροφθαλμία, το τράχωμα, το χαλάζιο, το υπόσφαγμα ως μερικές από τις περιγραφόμενες νοσηρές οντότητες. Στο τέταρτο βιβλίο του έργου «Σύνοψις ιατρική» περιγράφονται τα νοσήματα των αυτιών, της μύτης, του λάρυγγα (ΩΡΛ), των πνευμόνων, των πλευρών, της καρδιάς. Όζαινα, πολύποδες, αμυγδαλίτιδα, δύσπνοια, ορθόπνοια, άσθμα, πλευρίτιδα, εμπύημα κλπ. είναι μερικές μόνο από τις περιγραφόμενες οντότητες. Στο πέμπτο βιβλίο ο συγγραφέας ασχολείται με τα νοσήματα του γαστρεντερικού, από την ανορεξία και τη βουλιμία ως τις ελμινθιάσεις και τη χολέρα και από τις φλεγμονές ως τον καρκίνο του ήπατος. Στο έκτο περιγράφονται τα νοσήματα του ουροποιητικού (αλλά και ο διαβήτης, λόγω της πολυουρίας), οι παθήσεις της μήτρας και η «υστερία πνιγάς», παθήσεις των γεννητικών οργάνων του άρρενος (πριαπισμός, γονόρροια κλπ.). Τέλος στο έβδομο βιβλίο της «Σύνοψης» περιγράφονται τα συστηματικά νοσήματα ή τα γενικότερα συμπτώματα, όπως αρθρίτιδες και αλωπεκία, καθώς και δερματικά νοσήματα, όπως ψώρα, άνθρακας, δοθιήνες, ερυσίπελας, αποστήματα κλπ.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ
Ο Στέφανος, γιος του Βασιλείου από την Κωνσταντινούπολη, που γνώριζε ανατολικές γλώσσες, μεταφράζει κατά τον 9ο αιώνα βιβλία του Διοσκουρίδη, του Γαληνού και του Ορειβάσιου στην κοπτική και την αραβική γλώσσα. Ήταν συνεργάτης του Άραβα γιατρού και γνωστού μεταφραστή αρχαιοελληνικών ιατρικών βιβλίων Χουναΐν Ιμπν Ισάκ, που έμεινε γνωστός στη Δύση ως Ιωαννίτιος. Ο Χουναΐν ήταν μαθητής του διάσημου Σύρου γιατρού του χαλίφη Αλ Μαμούν, του Μεσούε του Πρεσβύτερου, ο οποίος στη Δύση έμεινε γνωστός ως Ιωάννης ο Δαμασκηνός (από τη Δαμασκό). Το έργο των Βυζαντινών και Αράβων μεταφραστών έχει παίξει σπουδαίο ρόλο στην εξέλιξη της ιατρικής, καθώς διέσωσε την αρχαιοελληνική παρακαταθήκη, τη διέσωσε στον αραβικό κόσμο και στη συνέχεια, μέσω της κατάκτησης της Ιβηρικής από τους Άραβες, την έφερε και στη Δυτική Ευρώπη. Γιατρός του 9ο αιώνα ήταν και ο Νικήτας, ο οποίος εργάστηκε ως χειρουργός στην αυλή των αυτοκρατόρων Κων. Δούκα, Μιχαήλ Κομνηνού και Αλεξίου Κομνηνού. Συγκρότησε συλλογή χειρουργικών βιβλίων των προγενεστέρων γιατρών, η οποία βρέθηκε σε χειρόγραφο κώδικα της Λαυρεντιανής Βιβλιοθήκης της Φλωρεντίας και εκδόθηκε από τον Antonio Cocchio το 1754. Δεν πρέπει να παραλείψουμε επίσης το σημαντικό ρόλο του Πέρση γιατρού Ραζή, ο οποίος γεφυρώνει τον 9ο με τον 10ο αιώνα. Με το εμπνευσμένο από την ελληνική αρχαιότητα εκτεταμένο βιβλίο του «Σύνοψις» (που μεταφράστηκε στα λατινικά ως «Liber continens») ο Ραζής κάλυψε εκπαιδευτικές ανάγκες των νεοσύστατων - τότε - ευρωπαϊκών πανεπιστημίων ως το 16ο αιώνα.

ΘΕΟΦΑΝΗΣ Ο ΝΟΝΝΟΣ
Ο Θεοφάνης ο Νόννος έζησε τον 10ο αιώνα. Διετέλεσε αρχίατρος του Κωνσταντίνου Ζ' του Πορφυρογέννητου (912-959), γιού του αυτοκράτορα Λέοντα του Σοφού και συγγραφέας ο ίδιος. Πρέπει να αναφερθεί ότι μεταξύ των έργων του Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου σώζεται και συγγραφή με τον τίτλο «Γεωπονικά», το θέμα της οποίας έχει και βιοϊατρικό ενδιαφέρον. Σύμφωνα με το «Λεξικόν ιστορικομυθικόν και γεωγραφικόν», του Δανιήλου Δημητρίου Μάγνητος (1834), ήταν «ιατρός, ακμάσας κατά τους χρόνους Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου, δι’ επιταγής του οποίου έγραψεν Επιτομήν ιατρικών παραγγελμάτων και θεραπείας των νόσων εκδοθέν Ελλ[ηνιστί] Λατ[ινιστί] εν Αργεντορ[ίω] 1568 και εν Γοθία (Gothae), 1794-1795 εις τόμους δύο, μετά λατινικής μεταφράσεως και σημειώσεων». Η «Επιτομή» είναι εράνισμα από τους παλαιότερους συγγραφείς, στους οποίους αναφέρεται συχνά ονομαστικά. Ο Θεοφάνης έγραψε επίσης τα «Ευπόριστα». Όπως δηλώνει ο τίτλος του βιβλίου, πρόκειται για βότανα και άλλα υλικά τα οποία είναι εύκολο να προμηθευτεί κάποιος για να συνθέσει με αυτά φαρμακευτικά παρασκευάσματα. Όσο για το τρίτο αναφερόμενο σύγγραμμά του, είναι η «Διαιτητική», ο τίτλος της οποίας ορίζει και το περιεχόμενο. Ενώ η «Επιτομή» αριθμεί, όπως είδαμε, δύο εκδόσεις, τα άλλα δύο βιβλία δεν ευτύχησαν να εκδοθούν, σώζονται όμως σε χειρόγραφους κώδικες ευρωπαϊκών βιβλιοθηκών. Κατά τον T.S. Miller (1998) ο Θεοφάνης «συνέταξε την ουσιωδέστερη περίληψη της ελληνικής ιατρικής από των ημερών του Παύλου εξ Αιγίνης».

ΜΕΡΚΟΥΡΙΟΣ - ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ο ΡΗΓΙΝΟΣ
Την ίδια περίοδο γράφεται και υπό «του λογιωτάτου μοναχού κυρού Μερκούριου αναγκαιοτάτη διδασκαλία περί σφυγμών». Η σύντομη αυτή εργασία περιλαμβάνει 28 είδη σφυγμών, τα οποία όταν αναγνωρίζονται συμβάλλουν στη διάγνωση, αλλά και την πρόγνωση των παθήσεων. Στην πρώτη παράγραφο, ο Μερκούριος δίνει οδηγίες για την ψηλάφηση του σφυγμού: «Πιάσον τον σφυγμόν άμα τοις τέσσαρσιν δακτύλοις και πίεσον συμμέτρως και σφίξον. Είτα άνεσιν δος τοις δακτύλοις και σκέπτου». Ο Μερκούριος αναφέρει και λεπτομερείς προγνώσεις, όπως: «οψέ αποθνήσκειν» ή «άχρι δύο ημερών τελευτά» ή «εις τας πύλας του θανάτου εστίν». Σύμφωνα με τη σφυγμολογία ο εξεταστής κατεβάζει διαδοχικά τα δάκτυλα του δεξιού του χεριού στο αριστερό χέρι του εξεταζόμενου. Αν ο σφυγμός αρχίζει να γίνεται αντιληπτός από τον δείκτη ή τον πρώτο δάκτυλο, «λογίζου ότι την κεφαλήν πάσχει. Ει δε τον τρίτον, λέγε νεφρούς και τα περιέχοντα, ήγουν έντερα, κύστιν και τα τοιαύτα. Ει δε τον τέταρτον, μηρούς, πόδας, αστραγάλους» κοκ. Ο Κωνσταντίνος ο Ρηγίνος ή Μεμφίτης ήκμασε κατά το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα. Μετάφρασε το βιβλίο του Τυνήσιου γιατρού Algazirah ή Ibn al Jazzar, που είχε τίτλο «Τα εφόδια του αποδημούντος». Το έργο πραγματευόταν τα εξανθηματικά λοιμώδη νοσήματα ευλογιά και ιλαρά, που ήταν τότε αληθινή μάστιγα, και παρείχε οδηγίες και μέτρα πρόληψης κατά τις μετακινήσεις από μια χώρα σε άλλη με διαφορετικές συνθήκες. Τέλη του 10ου - αρχές του 11ου αιώνα αναφέρεται και ο γιατρός Δαμναστής, του οποίου το έργο «Περί κυουσών και βρεφών θεραπείας» έχει διασωθεί σε χειρόγραφους κώδικες.

ΡΩΜΑΝΟΣ
Κατά τον 10ο και τον 11ο αιώνα αναφέρεται και ο γιατρός Ρωμανός, ο οποίος είχε το εκκλησιαστικό οφίκιο του «κουβουκλισίου της Ιεράς Εκκλησίας του Θεού», δηλαδή της Αγίας Σοφίας. Η εποχή κατά την οποία έζησε προσδιορίζεται επακριβώς, επειδή το αξίωμα αυτό (οφίκιο) υπήρχε μόνο κατά τον 10ο και τον 11ο αιώνα. Ήταν επίσης «πρωτομηνίτης» [ή «πρωτομηνυτής»] του αυτοκρατορικού ξενώνος» (Νοσοκομείου) στο Μυρέλαιο, δηλαδή ανώτερο στέλεχος της νοσοκομειακής ιεραρχίας. Έμεινε στην ιατρική ιστορία του Βυζαντίου για τον χειρόγραφο κώδικα «Περί οξέων και χρονίων παθών» («De acutis et diurnis morbis») που φέρει το όνομά του. Πρόκειται για εύχρηστο εγχειρίδιο, ένα είδος «Εγκολπίου», το οποίο μπορούσαν εύκολα να φέρουν μαζί τους οι γιατροί στις κατ’ οίκον επισκέψεις τους. «Είχε παρατηρήσει», γράφει ο Timothy Miller, «πως οι γιατροί - της τάξεως των ‘περισσών’ ή ίσως και των ‘υπουργών’ (βοηθοί) - έπρεπε να επισκέπτονται τις στενωπούς και τους παράμερους δρομίσκους της Κωνσταντινούπολης. Δεν μπορούσαν λοιπόν να μεταφέρουν ογκώδη ιατρικά βιβλία μαζί τους. Έτσι ο Ρωμανός ετοίμασε αυτή τη βραχεία ιατρική σύνοψη, για να τη φέρουν οι γιατροί στις επισκέψεις τους». Το βιβλίο αρχίζει με την περιγραφή των πυρετών και συνεχίζει με την έκθεση συμπτωμάτων κλπ. κατά ανατομική περιοχή: κεφαλή, τράχηλος, θώρακας, κοιλία, άκρα. Η σειρά διαταράσσεται στα τελευταία κεφάλαια με παρεμβολή διαφόρων θεμάτων, τα οποία ο συγγραφέας δεν είχε περιλάβει στην οικεία θέση ή δεν μπορούσε να τα ταξινομήσει. Το χειρόγραφο θεωρείται από τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα των έργων που είχαν γραφεί για να καλύπτουν τις εκπαιδευτικές ανάγκες των γιατρών που ασκούσαν τη θεραπευτική τέχνη στους Ξενώνες, που είχαν αναπτυχθεί σε διάφορες πόλεις της Βυζαντινής επικράτειας.
Το 1944 ο Αριστοτέλης Κούζης παρουσίασε σε συνεδρίαση της Ακαδημίας Αθηνών «Το ιατρικόν έργον του Ρωμανού κατά τον Βατικανόν Ελλ[ηνικόν] Κώδικα 280». Η ανακοίνωση δημοσιεύθηκε στα «Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών» το 1947. Το έργο αυτό του Ρωμανού έχει τίτλο «Περί οξέων και χρονίων παθών» και θεωρείται ως μέρος, μόνο, ευρύτερης εργασίας, η οποία είτε δεν αντιγράφηκε πλήρως στον συγκεκριμένο κώδικα είτε είναι οριστικά χαμένη. Στην παράγραφο με το θέμα «Ό,τι χρη τον ιατρόν επιστήμονα είναι» ο συγγραφέας θεωρεί ότι ο γιατρός πρέπει να είναι εξασκημένος στο «Προγνωστικόν» του Ιπποκράτη. Για τη θεραπεία πιστεύει ότι απαιτείται η συμβολή του γιατρού που είναι σύμμαχος της φύσης, αλλά και του αρρώστου, που πρέπει να συνεργάζεται («τον άρρωστον πειθήνιον όντα») και να τηρεί τη σωστή δίαιτα («και μηδέν εν τη διαίτη αμαρτάνοντα»). Πιστεύει ο Ρωμανός ότι, αν ο γιατρός δεν κάνει τη σωστή πρόγνωση, δεν μπορεί και να θεραπεύσει σωστά: «άνευ του προγνώναι την νόσον ουχ οίον τε καλώς θεραπεύειν». Δίνει δε ο ίδιος σε ιδιαίτερες παραγράφους τόσο τα καλά (ή «αγαθά») όσο και τα αρνητικά (ή «φαύλα») προγνωστικά σημεία. Μεταξύ των αγαθών αναφέρει το «εύσημον πρόσωπον», τις αισθήσεις ακοής και όσφρησης, τη δυνατότητα καλής ομιλίας («το διαλεκτικόν όργανον της γλώσσης»), την καλή αναπνοή («εύπνοια») και τον καλό καρδιακό ρυθμό («η ευταξία των σφυγμών») και πολλά άλλα. Μεταξύ των φαύλων σημείων ο Ρωμανός θεωρεί ότι περιλαμβάνονται «προσώπου παντός και κροτάφου σύμπτωσις, οφθαλμοί πεπηγότες και κοίλοι, δάκρυον ακούσιον και τα λευκά των οφθαλμών κατά τον ύπνον φαινόμενα», ο τρόμος των δοντιών, η υπνηλία, η απώλεια της όρεξης, οι διαταραχές του ύπνου, καθώς και δεκάδες άλλων συμπτωμάτων και ευρημάτων.

Βυζαντινή Ιατρική (7ος αιώνας)

2010-10-21T23:40:00.027+03:00

ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΠΡΩΤΟΣΠΑΘΑΡΙΟΣ
Ο γιατρός Θεόφιλος (603 ή 610-641) έγινε γνωστός με τον τίτλο του Πρωτοσπαθάριου, από το τιμητικό αξίωμα που απέκτησε υπηρετώντας ως αρχίατρος στην αυλή του αυτοκράτορα Ηράκλειου. Τα τελευταία χρόνια της σύντομης ζωής του ο Θεόφιλος ασπάστηκε το μοναχικό σχήμα. Στα έργα που του αποδίδονται μεταφέρει απόψεις του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Αναφέρουμε ενδεικτικά τις συγγραφές «Περί ούρων», «Περί διαχωρημάτων», «Περί σφυγμών», «Περί φλεβοτομής», «Περί της ανθρώπου κατασκευής» και «Σχόλια εις ιπποκρατικούς αφορισμούς». Το «Περί ούρων» έχει περιγραφές που μπορούν να θεωρηθούν ως η αφετηρία της ουροσκοπίας, που αναπτύχθηκε κυρίως κατά τον μεσαίωνα. Ο Σπ. Ναουμίδης θεωρεί ότι το συγκεκριμένο βιβλίο επηρέασε αποφασιστικά τους Άραβες και τη Σχολή του Σαλέρνο. Ένας από τους κώδικες του «Περί ούρων» έργου του Θεόφιλου, που σώζεται στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Bologna, περιέχει ενδιαφέρουσες μικρογραφίες με απεικονίσεις ουροσκοπίας. Στα 21 δοχεία μιας απεικόνισης αναφέρονται τα διάφορα γνωρίσματα των ούρων ανάλογα με τις παθήσεις (ποσότητα ιζήματος, χρώμα ιζήματος, χρώμα υπερκείμενου υγρού κλπ.). Έργο, που αποδίδεται στο Θεόφιλο και περιλαμβάνεται σε Λαυρεντιανό κώδικα, ανακοινώθηκε το 1974 από τον Αριστοτέλη Π. Κούζη. Πρόκειται για το έργο «Αποθεραπευτική», πολλά δε από τα στοιχεία που περιέχει ανευρίσκονται και σε άλλα κείμενα του Θεόφιλου. Το αντικείμενο του βιβλίου αναφέρεται στην αποθεραπεία των διαφόρων νοσημάτων.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ
Ο Στέφανος ο Αθηναίος υπήρξε συνεργάτης ή και μαθητής του Θεόφιλου. Φαίνεται ότι οι δυο τους συνεργάστηκαν και στη συγγραφή. Ο Ζακυνθινός γιατρός Δημ. Σιγούρος εξέδωσε στη Φλωρεντία το 1862 ένα κοινό έργο Θεόφιλου και Στεφάνου. Πρόκειται για την ανασκόπηση «Περί της των πυρετών διαφοράς εκ τε Ιπποκράτους και Γαληνού», από κώδικα του 15ου αιώνα. «Σκοπόν έχομεν εν τω παρόντι συγγράμματι περί της των πυρετών διαφοράς σύντομον εκθέσθαι παράδοσιν, και πρώτον ειπείν την ουσία των και τας διαφοράς αυτών, τας τε ουσιώδεις και επουσιώδεις, τας τε γενικοτέρας και ειδικοτέρας, είτα τας αιτίας αυτών και τας σημειώσεις...». Το έργο ολοκληρώνεται σε 55 μικρά κεφάλαια, που εξετάζουν «τι εστί πυρετός», τι συμβαίνει αν πλεονάζει το αίμα, τι αν πλεονάζει η χολή, πώς δημιουργείται ο πυρετός, πόσες οι αιτίες του, ποιοι οι τύποι του πυρετού, ποια τα σημεία της εισβολής του πυρετού, σχέσεις πυρετού και ρίγους, ποιες οι επιπλοκές του πυρετού κοκ. Μικρό δείγμα γραφής: «Πώς γίνονται πόνοι της κεφαλής». «Γίνονται δε και πόνοι της κεφαλής επί των πυρεττόντων όταν οι φλέβες πλησθώσι τη βία και τη τάσει των συνερχομένων ένδον πνευμάτων, ανάγκη πάντως την κεφαλήν από τούτων αλγείν» (κεφ. κβ'). Εκτός από τον Στέφανο τον Αθηναίο φαίνεται ότι υπήρχαν και άλλοι μαθητές-συνεργάτες του Θεόφιλου. Σε μια από τις απεικονίσεις του κώδικα που προαναφέρθηκε, τον Θεόφιλο βοηθάει ο συνεργάτης του Πλώσος.

ΙΕΡΟΦΙΛΟΣ Ο ΣΟΦΙΣΤΗΣ
Ο Ιερόφιλος, που έζησε τον 7ο αιώνα, έχει την προσωνυμία Σοφιστής. Δεν διαθέτουμε πληροφορίες για τη ζωή του, και είναι πολύ πιθανόν ότι δεν άσκησε το επάγγελμα του γιατρού κι ότι οι ιατρικές του γνώσεις και απόψεις ήταν αποτέλεσμα της γενικής και της φιλοσοφικής παιδείας του (γι’ αυτό Σοφιστής και όχι Ιατροσοφιστής). Έχει διασωθεί σε χειρόγραφους κώδικες το έργο του Ιερόφιλου «Περί τροφών κύκλος. Ποίαι δει χρείσθαι εκάστω μηνί και οποίας απέχεσθαι», το οποίο και έχει κυκλοφορήσει εντύπως από τον Boissonade (1827) και από τον Ideler (1841). Αρχίζοντας από τον Ιανουάριο, παρέχει συμβουλές για όλους τους μήνες του χρόνου ως τον Δεκέμβριο. Με το έργο του αυτό ενημερώνει τους ανθρώπους της εποχής του τι να τρώνε, τι και πόσο να πίνουν, για τα λουτρά που είναι αναγκαία για τον οργανισμό τους, ενώ δίνει συμβουλές και για την ερωτική τους ζωή. Τον Ιανουάριο για παράδειγμα συνιστά «βρώματα θερμά και γλυκέα εσθίειν και σκόροδα και πρασοζέματα, κρέη πρόβεια» κλπ. Όσο για τα ποτά, συνιστά «λαμβάνειν οίνον γλυκύν και κόνδυτον (ηδύποτο) πίνειν», ενώ για την ατομική καθαριότητα γνωμοδοτεί ως ακολούθως: «Λούεσθαι δε μη πλείω των τεσσάρων λουτρών σμηχόμενοι (καθαριζόμενοι) νίτρω οπτώ εν οίνω λυθέντι και ψίλιθρον (το φυτό ίνουλι) ποιείν εν ω εμβαλείν αλόην, σμύρναν και κρόκους ωών δύο». Όσο για τις ερωτικές δραστηριότητες, συνιστά «αφροδισιάζειν μέχρι ισημερίας Μαρτίου δια των του φλέγματος κίνησιν». Μεταξύ εκείνων που συνιστά για τον Απρίλιο βλέπουμε ότι πρέπει «μετρίως αφροδισιάζειν». Για τον Ιούλιο συνιστά την αποφυγή ερωτικών επαφών, προφανώς λόγω της ζέστης, την αποφυγή της πολυφαγίας, της πολλής δουλειάς, των ξηρών φρούτων και του μεσημεριανού ύπνου: «Χρη αφροδισίων απέχεσθαι και πλείστης τροφής, και παντός μόχθου και κραιπάλης, και ύπνου μεσημβρινού και οπωρών ξηρών, δια την αταξίαν της χολής».

Οι αντιλήψεις των Βυζαντινών για το ρόλο της διατροφής (και γενικότερα ενός υγιεινού τρόπου ζωής) στη διατήρηση της υγείας και τη θεραπεία των νοσημάτων είναι η φυσική συνέχεια των ιπποκρατικών αντιλήψεων. Έχουν διασωθεί πολλά κείμενα της βυζαντινής γραμματείας συναφή με εκείνο του Ιερόφιλου του Σοφιστή, τόσο της ίδιας χρονικής περιόδου όσο και μεταγενέστερα. Από τα κείμενα αυτά αρκετά είναι από ανώνυμους συγγραφείς, που αναπαράγουν όχι μόνο τις ίδιες αντιλήψεις, αλλά συχνά και με τις ίδιες εκφράσεις. Για να είναι ευκολομνημόνευτα από τους απλούς ανθρώπους, αρκετά από τα κείμενα είναι γραμμένα σε ποιητική μορφή. Υπάρχει για παράδειγμα το κείμενο «Ασκληπιαδών υγιεινά παραγγέλματα» ανώνυμου συγγραφέα, το οποίο έχει δημοσιεύσει ο Ideler (1841), που συνοπτικά παρέχει έμμετρες οδηγίες για την «ευεξίας τράπεζαν», για το υγιεινό τραπέζι. Ο (προφανώς) γιατρός («ασκληπιάδης») συγγραφέας υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι πρέπει να τρώνε μια φορά την ημέρα, να μη φθάνουν σε κορεσμό, να γυμνάζονται, να κάνουν φλεβοτομία το καλοκαίρι, να παίρνουν καθαρκτικά την κατάλληλη εποχή, να αποφεύγουν την έκθεση στον καλοκαιρινό ήλιο, να ντύνονται καλά το χειμώνα κλπ. Παραθέτουμε κάποιους στίχους ως δείγμα του ανώνυμου κειμένου: «…της ημέρας δείπνησον εισάπαξ μόνον. / Απλούν το δείπνον, ου πολύ μεν σοι φίλον. / Προ του κόρου βρώσιν τε και πόσιν φεύγει / και συμμέτροις γύμναζε σαυτόν τοις πόνοις. /[] Την κρανιακήν τέμνε τω θέρει φλέβα /[] και γαστέρος κένωσιν εκ των σκυβάλων. /[] Το σώμα θάλπε ταις χλαμύσιν εν ψύχει. / και την κεφαλήν, στήθος τε σον και τους πόδας. / Πλην τας σισύρας (ρούχα από προβιά) φεύγε ζέοντος ηλίου...». Αν κάποιος κάνει όλα αυτά τα πράγματα και τηρεί όλους τους κανόνες, μας λέει ο ποιητής, θα είναι με τη βοήθεια του Θεού υγιής: «Μετά Θεού τούτοις δε εκφύγεις νόσους».
Ανάλογο είναι το έμμετρο κείμενο ανώνυμου, που έχει δημοσιευθεί με τον τίτλο «Στίχοι των δώδεκα μηνών. Άλλως». Αυτό το μηνολόγιο, εκτός από διαιτητικές και υγιεινές οδηγίες, δίνει γενικά κατευθύνσεις και για άλλες ασχολίες, ειρηνικές ή και πολεμικές. Από πλευράς υγιεινής, για το μήνα Μάρτιο όχι απλώς συνιστά, αλλά με επίταση διατάζει: «Πάντας κελεύω λαμβάνειν μεθ’ ημέραν / τροφήν γλυκίστην άμα οίνω ευώδει». Για τον Απρίλιο συνιστά την αποφυγή των ραφανίδων (ραπάνια), στις οποίες αποδίδει ρίγη και πόνους στα πόδια: «λέγω δε πάσι φεύγειν τας ραφανίδας, / εξ ων ρίγη φύονται και ποδαλγίαι». Σε αντίθεση με τις σημερινές αντιλήψεις, είτε από λανθασμένη εκτίμηση είτε λόγω ιδιαίτερων συνθηκών μικροβιολογικής καθαρότητας και ασφάλειας, συνιστά για τον μήνα Μάιο αποφυγή της κατανάλωσης νερού και τον Ιούνιο αποφυγή μεγάλης ποσότητας φρούτων. Συνεχίζει δε ο ανώνυμος ποιητής τις υγιεινοδιαιτητικές του συμβουλές, άλλοτε αναφέροντας τι να καταναλώσουμε και άλλοτε αναφέροντας τι να αποφεύγουμε. Παράλληλα είναι και τα γραπτά άλλου ανώνυμου συγγραφέα στο έργο «Ανωνύμου. Περί του αυτού στίχοι». Οι οδηγίες στηρίζονται στις ιπποκρατικές αντιλήψεις περί χυμών, σύμφωνα με τις οποίες κατά τις διάφορες εποχές πλεονάζει κάποιος από τους χυμούς του σώματος. Από το αριστούργημα βλέπουμε ότι τον Σεπτέμβριο «χολή μέλαινα κυριεύει γαρ πλέον». Τον Οκτώβριο «δριμεία και γαρ η χολή πλείον φέρει», ενώ τον Νοέμβριο, τον Δεκέμβριο, τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο «το φλέγμα πλέον κυριεύει και πάλιν». Τους μήνες Μάρτιο, Απρίλιο και Μάιο, κατά τον ανώνυμο ποιητή πλεονάζει το αίμα: «Μέλαν γαρ αίμα κυριεύει και πάλιν», ενώ τον Ιούνιο και τον Ιούλιο έχουμε την «ξανθή χολή» να «κυριεύει» και «κατισχύει».
Θα ολοκληρώσουμε τα σχετικά με τη δίαιτα και τις συναρτήσεις της με τη χυμοπαθολογία με δύο ανάλογου πνεύματος κείμενα ανώνυμων συγγραφέων. Η ανωνυμία τους πρέπει να αποδοθεί μάλλον στο ότι οι αναφερόμενες πληροφορίες εξέφραζαν πολύ κοινές αντιλήψεις, αυτονόητες για τους πιο πολλούς, ώστε να μη μπορεί κάποιος να διεκδικήσει την πατρότητά τους. Το πρώτο κείμενο επιγράφεται «Περί των 12 μηνών του ενιαυτού οποίαις δει χρήσθαι τροφαίς εν εκάστω αυτών και από ποίων απέχεσθαι». Δηλαδή, ποιες τροφές πρέπει να καταναλώνονται και ποιες να αποφεύγονται κατά μήνα. Τον Σεπτέμβριο, για παράδειγμα, «αρμόζει γαλακτοτροφείν και γαλακτοποτείν, εκ δε των κρεών όρνιθας εσθίειν []. Εκ δε των ιχθύων λαμβάνειν πάντας τους τρυφερούς και πετραίους (πετρόψαρα)», ενώ από τα λαχανικά πρέπει να αποφεύγονται κράμβη, γογγύλια και μαύρες ελιές. Όσο για τα λουτρά πρέπει να γίνονται μόνον οκτώ, ενώ επιτρέπεται το «συνουσιάζειν». Το δεύτερο κείμενο έχει τον τίτλο «Περί χυμών, βρωμάτων και πομάτων, των τε χερσαίων, εναερίων και θαλαττίων, όσα τε εκ τούτων εισί τρόφιμα και εύχυμα, και όσα δύσπεπτα και κακόχυμα». Σε αυτό η διάταξη της ύλης είναι διαφορετική, καθώς τα τρόφιμα κατατάσσονται ανάλογα με τις ιδιότητές τους και όχι ανάλογα με τους μήνες. Αναφέρονται οι ακόλουθες κατηγορίες: Εύχυμα, εύπεπτα, δύσπεπτα, ευστόμαχα, ρωστικά (δυναμωτικά), κακοστόμαχα, όσα ρύτει (προκαλούν ροή) τέμνει και εκφράττει (κινούν τα έντερα), όσα υπάγει γαστέρα, όσα κακόχυμα, όσα φλέγμα γεννά, όσα γλίσχρους (αδύναμους) χυμούς γεννά, όσα άφυσα (δεν προκαλούν αέρια), όσα φυσώδη, όσα παχύχυμα, όσα πολύτροφα, όσα ολιγότροφα, όσα περιττωματικά, όσα λεπτύνει κλπ. Στη συνέχεια εξετάζονται διάφορα τρόφιμα κατά κατηγορία ή και ένα προς ένα, τόσο εκείνα που προέρχονται από το φυτικό βασίλειο όσο και τα άλλα από τα ζώα της ξηράς και από τα αλιεύματα.

ΠΑΥΛΟΣ Ο ΑΙΓΙΝΗΤΗΣ
Ο Παύλος ο Αιγινήτης γεννήθηκε στην Αίγινα, πιθανότατα το έτος 625, και σπούδασε την ιατρική στη φημισμένη Αλεξάνδρεια. Περιόδευσε πολλούς τόπους, εξετάζοντας και θεραπεύοντας ασθενείς. Από αυτό απέκτησε φήμη, καθώς και τον τίτλο του «περιοδευτή» γιατρού. Γνώριζε το έργο των παλαιότερων γιατρών-συγγραφέων, στους οποίους και στηρίχθηκε για να δώσει τις γνώσεις τους συνοπτικά και έγκυρα επιλεγμένες. Το κείμενό του εμπλούτισε με τα πορίσματα της δικής του εμπειρίας, κυρίως σε χειρουργικές τεχνικές. Όπως γράφει ο René Briau στην «Εισαγωγή» του στη «Χειρουργική» του Παύλου, με αυτόν κλείνει η λαμπρή παράδοση των αρχαίων Ελλήνων γιατρών. Είναι ο τελευταίος μεγάλος γιατρός συγγραφέας. Ο Παύλος έκλεισε τον κύκλο της ζωής του το 690. Το σύγγραμμά του όμως επέζησε και για αιώνες αποτέλεσε ένα ευσύνοπτο και πρακτικό εγχειρίδιο στηριγμένο στην ιπποκρατική παράδοση και τις ανασκοπήσεις του Ορειβάσιου. Τα γραφόμενα του βιβλίου του ήταν επιπλέον δοκιμασμένα στην καθημερινή εφαρμογή τους από τον Παύλο, του οποίου η χειρουργική δεξιοτεχνία ήταν ευρύτερα αναγνωρισμένη. Η φήμη και η χρησιμότητα του βιβλίου διευρύνθηκαν μετά την αραβική του μετάφραση, ενώ είναι από τα πρώτα βιβλία που τυπώθηκαν, ήδη από τον 15ο αιώνα (1499). Ο Β. Πελεκούδας έχει καταγράψει 63 εκδόσεις των έργων του Παύλου κατά τον 15ο και 16ο αιώνα. Σ’ ένα επίγραμμα που βρέθηκε σε χειρόγραφο κώδικα του 11ου αιώνα, ο ποιητής μας προτρέπει να γνωρίσουμε τους κόπους του Παύλου, που φύτρωσε στη γη της Αίγινας, περιόδευσε όμως στο μεγαλύτερο μέρος του τότε γνωστού κόσμου: «Παύλου πόνον σε γνώθι του γης το πλέον διαδραμόντος, φύντος εκ γης Αιγίνης».
«Δεν έγραψα αυτή την πραγματεία γιατί οι παλαιότεροι συνάδελφοι παρέλειψαν κάτι, αλλά για μια σύντομη διδασκαλία». Έτσι αρχίζει ο Παύλος Αιγινήτης το έργο του «Πραγματείας ιατρικής βιβλία επτά». Τονίζει δε για τους παλαιότερους γιατρούς-συγγραφείς ότι έχουν ενεργήσει σωστά και χωρίς παραλείψεις, ενώ η δική του ανασκόπηση («Σύνταγμα») γίνεται για δική του άσκηση, ταυτόχρονα με τις αναγκαίες υπομνήσεις για τους νεώτερους. Στο πρώτο βιβλίο της «Πραγματείας» ο Παύλος εκθέτει όσα έχουν σχέση με την υγιεινή, τις ηλικίες, τις εποχές του έτους, τη διατροφή κλπ. Το δεύτερο αναφέρεται σε όλους τους τύπους του πυρετού, ενώ το τρίτο βιβλίο γράφει «περί των κατά τόπους συνισταμένων παθών, απ’ άκρας κεφαλής [] εις άκρους δε καταντησάντων τους πόδας άχρις ονύχων». Το τέταρτο βιβλίο ασχολείται με τα εκτός του σώματος αίτια των νοσημάτων, όπως καιρικές συνθήκες και διάφορα είδη ελμίνθων (σκουλήκια), ενώ το πέμπτο ασχολείται με τα δαγκώματα φιδιών και άλλων ζώων, με τα δηλητήρια και τα αντίδοτά τους. Στο έκτο βιβλίο καταγράφει όλη τη γνωστή χειρουργική της εποχής του, καθώς και διάφορα ορθοπεδικά προβλήματα και κακώσεις (εξαρθρήματα, κατάγματα κλπ.). Τέλος, στο έβδομο βιβλίο ασχολείται με τα φάρμακα, τις ενδείξεις, τους τρόπους παρασκευής τους, διάφορους μεταξύ τους συνδυασμούς κλπ. Ασχολείται ακόμα, στο ίδιο κεφάλαιο και με αφορμή τα φάρμακα, με τα μέτρα και τα σταθμά που πρέπει να χρησιμοποιούνται, ώστε να γίνονται αποτελεσματικά και ασφαλή κατά τους θεραπευτικούς χειρισμούς.
Το «Κατά χειρουργίαν Άπαντα» του Παύλου Αιγινήτη είναι ιδιαίτερα σημαντικό βιβλίο, το οποίο αποτέλεσε τον πρακτικό οδηγό των χειρουργών από τον 7ο ως και τον 16ο αιώνα, οπότε βάζει τις βάσεις της νεότερης χειρουργικής τέχνης ο Ambroise Paré. Το βιβλίο αυτό του Παύλου μεταφράστηκε στα αραβικά από τον Αλμπού Κασί τον 11ο αιώνα και επηρέασε την εφαρμογή της χειρουργικής στον αραβικό κόσμο και μέσω αυτού στο Δυτικό ευρωπαϊκό κόσμο. Το βιβλίο στηρίχθηκε κυρίως στο έργο του Ορειβάσιου, συμπληρωμένο με τις γνώσεις κάποιων μεταγενέστερων γιατρών, και με την προσωπική εμπειρία του ίδιου του Παύλου, που ήταν ικανός περιοδευτής γιατρός. Μεταξύ των θεμάτων για τα οποία γράφει ο Παύλος στο βιβλίο αυτό είναι τα «Περί υδροκεφάλου» («τούτοις μεν ουν την χειρουργίαν απαγορεύσωμεν...»), «Περί αρτηριοτομίας» σε ορισμένες παθήσεις των ματιών («τας όπισθεν των ώτων αρτηρίας διατέμνειν ειώθαμεν...»), «Περί λαγοφθάλμων», «Περί εκτροπίων», «Περί συμφυών βλεφάρων», «Περί χαλαζίων» και για άλλες οφθαλμικές παθήσεις, για αντικείμενα που πέφτουν στον ακουστικό πόρο, «Περί των καταπαρθεισών ακανθών τη φάρυγγι» («καταπείρονται πολλάκις εν τω εσθίειν άκανθαι ιχθύων»), «Περί λαρυγγοτομίας» κα. Εκτεταμένο είναι το κεφάλαιο που επιγράφεται «Περί φλεβοτομίας», καθώς η φλεβοτομία και η αφαίμαξη ήταν από τις πιο συχνές θεραπευτικές ενέργειες όλων των γιατρών της εποχής και όχι μόνο για τους χειρουργούς. Το ίδιο συχνή ήταν και η εφαρμογή βεντουζών ή, όπως γράφει, «Περί σικυάσεως». Διακρίνει τα γνωστά δύο είδη, την «κουφή σικύα» (κούφιες βεντούζες) και τη «μετά κατασχασμών», δηλαδή τις κοφτές: «Πρώτον εγχαράττοντες, έπειτα την σικύαν επιτίθεμεν...».
Στο κεφάλαιο «με': Περί καρκίνου» ο Παύλος ορίζει ότι «ο καρκίνος όγκος εστί ανώμαλος οχθώδης ειδεχθής υποπέλιδνος επώδυνος, ποτέ μεν ανέλκωτος [] ποτέ δε ελκούμενος». Αναφέρεται στην αιτιολογία του από την περίσσεια της μέλαινας χολής, κάνει δε ειδική μνεία στους καρκίνους της μήτρας και του μαστού. Όσο για το όνομα της νόσου, το εξηγεί από τις διατεταμένες φλέβες γύρω από τον όγκο που θυμίζουν τα πόδια ενός κάβουρα. «Έχουσι τας φλέβας πανταχόθεν περιτεταμένας, ώσπερ το ζώον ο καρκίνος τους πόδας, όθεν αυτώ και τούνομα τέθηται». Άλλα κεφάλαια είναι «Περί υποσπαδιαίων», «Περί φίμου» (φίμωσης), «Περί περιτεμνομένων», «Περί βουβωνοκήλης» καθώς και άλλων κηλών. Στο «Περί ευνουχισμού» γράφει ότι σκοπός της ιατρικής είναι να επαναφέρει το «παρά φύσιν στο κατά φύσιν», ενώ ο ευνουχισμός κάνει το αντίθετο. Παρόλα αυτά και επειδή οι γιατροί αναγκάζονται παρά τη θέλησή τους πολλές φορές να τον πραγματοποιούν, δίνει τις αναγκαίες τεχνικές οδηγίες, ώστε να μην υποφέρουν οι προς εκτομή. Αναφέρεται επίσης στη «νυμφοτομία» σε γυναίκες με υπερμεγέθη κλειτορίδα, στην ατρησία του κόλπου, σε αποστήματα της μήτρας, στην εμβρυουλκία και την «εμβρυοτομία», στις αιμορροΐδες, στην ατρησία του δακτυλίου, στα κονδυλώματα του πρωκτού. Εκτεταμένο είναι το κεφάλαιο «Περί βελών εξαιρέσεως», το οποίο αρχίζει ως εξής: «Ότι το βελουλκικόν της χειρουργίας μέρος των αναγκαιοτάτων εστίν, δηλοί ο ποιητής Όμηρος ειρηκώς: Ιατρός γαρ ανήρ πολλών αντάξιος άλλων / ιούς ο εκτάμνειν, επί δ’ ήπια φάρμακα πάσσειν’, λεκτέον ουν πρώτον της διαφοράς των βελών».
Σε μονογραφία του με τίτλο «Η χειρουργική στο Βυζάντιο» ο Αλέκος Μαρασλής (1984) καταγράφει τα είδη των εγχειρήσεων που πραγματοποιεί ο Παύλος ο Αιγινήτης, ορισμένα από τα οποία παρουσιάστηκαν και εδώ. Ο ίδιος καταγράφει και τα εργαλεία που χρησιμοποιούσε σε κάθε επέμβασή του, το ίδιο δε έχει κάνει και για τους παλαιότερους γιατρούς, τον Ορειβάσιο και τον Αέτιο. Μεταξύ των εργαλείων που αναγράφονται μαζί με την περιγραφή της χρήσης τους από τον Παύλο είναι και τα εξής: άγκιστρα, αγκτήρες (τσιμπιδάκια για τη σύγκλειση τραυμάτων), αγκυλοτόμος για την αγκύλη της γλώσσας, αιγιλωπικά καυτήρια (δηλαδή καυτηρίαση σε αιγίλωπα, σε φλεγμονή του δακρυϊκού ασκού), αιμορροϊδοκαύστης, ακανθοβόλος (για την αφαίρεση των αγκαθιών), βελόναι, βλεφαροκάτοχον, βλεφαρόξυστρον, γαμμοειδής καυτήρ (καυτήρας σε σχήμα Γ), διόπτρα (μητροσκόπιο), διόπτριον μικρόν (για διαστολή της έδρας), εμβρυοτόμος, εμβρυουλκός, ηλωτοί καυτήρες (πυρακτωμένα καρφιά, είδος διαθερμίας), καθετήρ (για την ουροδόχο κύστη), καυτήρες, κυπάριον για εγχειρήσεις υδροκήλης, λιθουλκός για αφαίρεση λίθων, μήλαι, ξυράφια, ξυστήρες και ξύστρα (για την απόξεση οστών), οδοντάγρα, όνυξ (για την εξέλκυση νεκρού εμβρύου), πολυπικόν σπαθίον για την αφαίρεση πολυπόδων από τη μύτη, πολυποξύστης, πρίονες διαφόρων τύπων για ακρωτηριασμούς, πτερυγοτόμον για αφαίρεση πτερυγίου από το μάτι, ριζάγρα για την αφαίρεση βελών.
Συνεχίζοντας την απαρίθμηση ορισμένων από τα εργαλεία που χρησιμοποιούσε ο Παύλος ο Αιγινήτης, αναφέρουμε τις πολυχρησιμοποιημένες βεντούζες, διαφόρων μεγεθών και τύπων, ο «σταφυλοκαύστης», για την καυτηρίαση της σταφυλής ή κιονίδας, ο «τιλτός» (ξαντό ή μοτός, τολύπια από λινό, ύφασμα και άλλα υλικά), το «τριχόλαβον», «τρύπανα» διαφόρων τύπων και διαμετρημάτων, τον «φλεβοτόμον» για τη διάνοιξη φλεβών προς αφαίμαξη, «ψαλίδες» διαφόρων τύπων και μεγεθών, ο «ωτικός κλυστήρ» για την εσωτερική πλύση των αυτιών κοκ. Από τη μεγάλη ποικιλία γενικών και εξειδικευμένων εργαλείων φαίνεται και το μεγάλο εύρος των επεμβάσεων που πραγματοποιούσε ο Παύλος, ενδεχομένως και από άλλους γιατρούς της εποχής. Βεβαίως τα εργαλεία που χρησιμοποιούσε ο Παύλος δεν τα είχε επινοήσει ο ίδιος, ίσως είχε επινοήσει λίγα από αυτά ή κάποιες τροποποιήσεις. Ήδη εργαλεία αναφέρονται από την εποχή του Ιπποκράτη και των επιγόνων του και βεβαίως είχαν περάσει και στους Βυζαντινούς γιατρούς: Το «διόπτριον το μικρόν» του Παύλου, το οποίο ονομάζει και «εδροδιαστολέα», είναι γνωστό στον Ορειβάσιο ως «εδροδιαστολεύς», είναι δε το ίδιο που στον Ιπποκράτη το βρίσκουμε με την ονομασία «κατοπτήρ». Με αυτό διέστελλαν τον δακτύλιο «ως γυναικείον κόλπον» και έτσι μπορούσαν να εξετάσουν την περιοχή. Ανάλογα ισχύουν και για σειρά άλλων εργαλείων, όπως οι «λιθουλκοί», οι «εμβρυουλκοί» κλπ. Η γνώση στην επιστήμη δομείται με τη συσσώρευση της εμπειρίας, τη θεωρητική ανάλυση, τη διόρθωση των ανεπαρκειών και την αναίρεση των λαθών, από αλυσίδα ολόκληρη θεραπευτών.

Από τους γιατρούς που έζησαν κατά τον 7ο αιώνα, θα αναφέρουμε ορισμένους λιγότερο γνωστούς, των οποίων όμως το έργο επηρέασε τη διάδοση της αρχαίας ελληνικής ιατρικής. Ο Ιωάννης ο εξ Αλεξανδρείας, γιατρός και λόγιος, ήταν γνωστός σχολιαστής των έργων του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Τα βιβλία του διευκόλυναν πολύ την πρόσληψη του έργου τους από τους Άραβες μεταφραστές, οι οποίοι εκτιμούσαν τα υπομνήματα του Ιωάννη, όσο και εκείνα του Παύλου του Αιγινήτη. Εκτός από τον Ιωάννη, μεταξύ των Αράβων μεταφραστών είχε αξιομνημόνευτο κύρος και ο γιατρός Ααρών, επίσης από την Αλεξάνδρεια. Έζησε την εποχή του Ηράκλειου (610-641) και μελέτησε την επιληψία, τον εξανθηματικό πυρετό, την υποχονδρία, ίσως δε είναι ο πρώτος που περιέγραψε την ιλαρά και την ευλογιά. Έργο του ήταν οι «Ιατρικοί πανδέκται», είδος ιατρικής εγκυκλοπαίδειας που λέγεται ότι εκτεινόταν σε 30 τόμους και το οποίο έχει χαθεί. Το βιβλίο αυτό αναφέρεται και από τον περίφημο Άραβα γιατρό Ραζή (865-926), καθώς είχε μεταφραστεί στα αραβικά και στα συριακά. Ο Μελέτιος έζησε τον 7ο-8ο αιώνα και καταγόταν από την Τιβεριούπολη της Φρυγίας. Με κλασική και φιλοσοφική παιδεία έγινε κληρικός. Φέρεται με το προσωνύμιο ο Μοναχός. Κύριο έργο του είναι το «Περί της του ανθρώπου κατασκευής» ή «Περί φύσεως ανθρώπου», σύγγραμμα σε τρία μέρη, αναφερόμενο στα μεν δύο πρώτα στην κατασκευή του σώματος, στο δε τρίτο μέρος στα «περί ψυχής», με σαφείς θεολογικές επιδράσεις. Άλλα έργα του είναι «Περί [των τεσσάρων εν τη φύσει] στοιχείων», «Εξήγησις εις τους Ιπποκράτους αφορισμούς» και το «Περί ούρων» γραμμένο σε στίχους.

Βυζαντινή ιατρική (6ος αιώνας)

2010-10-20T12:49:00.001+03:00

ΣΕΡΓΙΟΣ - ΣΤΕΦΑΝΟΣ Ο ΕΔΕΣΣΑΙΟΣ
Εκτός από τον διαπρεπή γιατρό και συγγραφέα Αέτιο που άσκησε το επάγγελμά του στην αυλή του Βυζαντίου κατά τον 6ο αιώνα, έχουμε και άλλους αξιόλογους γιατρούς που άσκησαν την ιατρική υπό δύσκολες συνθήκες και συχνά υπό διωγμό, για τις θρησκευτικές τους ή άλλες πεποιθήσεις τους. Μια τέτοια περίπτωση αντιπροσωπεύει ο Σύρος Μονοφυσίτης γιατρός Σέργιος, που είχε σπουδάσει στους φημισμένους γιατρούς της Αλεξάνδρειας. Ο ίδιος δίδαξε την «τέχνη» στην Περσία, ενώ μετέφρασε όχι μόνο έργα του Ιπποκράτη και του Γαληνού, αλλά και του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη στη συριακή γλώσσα. Από τις μεταφράσεις αυτές του Σεργίου έγιναν δύο ή τρεις αιώνες αργότερα και οι αραβικές μεταφράσεις έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Σημαντική επίσης είναι η μορφή του Νεστοριανού γιατρού Στεφάνου του Εδεσσαίου (την Έδεσσα της Μεσοποταμίας). Ο γιατρός Στέφανος είχε αποκτήσει μεγάλο κύρος στην περσική επικράτεια, καθώς είχε θεραπεύσει τον Καβάδη, γιο του Πεζόρου και πατέρα του σατράπη Χοσρόη. Όπως γράφει ο ιστορικός Προκόπιος (6ος αιώνας): «Καβάδην τον Πεζοπόρου νοσούντα ποτέ ιασάμενος, κύριος χρημάτων μεγάλων προς αυτού γέγονεν». Μάλιστα, κατά τον Προκόπιο, όταν οι Βυζαντινοί βρίσκονταν σε δύσκολες συνθήκες και ζητούσαν διαπραγμάτευση με τους Πέρσες, «τους πρέσβεις παρά Χοσρόη συν θορύβω πολλώ έπεμπον και Στέφανον συν αυτοίς».

ΘΕΟΔΩΡΟΣ
Κατά τον 6ο αιώνα, με την ανάπτυξη του μοναχισμού έχουμε και τη δημιουργία ξενώνων αρχικά για άρρωστους ή αναξιοπαθούντες μοναχούς και για προσκυνητές, στη συνέχεια όμως και για λαϊκούς από την περιοχή ή κάθε άνθρωπο που ζητούσε βοήθεια. Στο κοινόβιο που είχε ιδρύσει ο μοναχός Θεοδόσιος στην Παλαιστίνη, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από την Ιερουσαλήμ, δημιουργήθηκε αξιομνημόνευτος ξενώνας, η διεύθυνση του οποίου ανατέθηκε στο μοναχό και γιατρό Δωρόθεο. Στο προσωπικό του ξενώνα συγκαταλέγονταν και λαϊκοί, τόσο για την εκτέλεση διαφόρων βοηθητικών εργασιών, αλλά και ως γιατροί. Ο Δωρόθεος ανησυχούσε πάντα και αισθανόταν ανασφάλεια σχετικά με την ιατρική του επάρκεια και για την ανάγκη συνεχούς μελέτης. Γιατί πίστευε ότι αν δεν ήταν εξαιρετικό το επίπεδό του δεν θα ήταν αποτελεσματικός στις θεραπείες του και με τον τρόπο αυτό θα διέπραττε αμαρτία. Ο πνευματικός του, όμως, ο μοναχός Βαρσανούφιος, με θεολογικά, λογικά και μοναστικά κριτήρια τον στήριζε λέγοντάς του πόσο πιο ουσιαστικά ήταν τα έργα του ελέους από τα τυπικά καθήκοντα του μοναχού. Στα ερωτήματα του Δωρόθεου, αν ήταν προτιμότερη η θεραπευτική βοήθεια με τα εκκλησιαστικά μέσα και την προσευχή, παρά με τη συνεχή ενημέρωση και τη χορήγηση φαρμάκων, ο πνευματικός του είχε και πάλι σαφή και κοινωνικά προσανατολισμένη απάντηση. Του επέδειξε λοιπόν να χρησιμοποιεί τα μέσα που υπάρχουν και να συζητεί για τα προβλήματα αυτά με τους άλλους γιατρούς, καθώς ό,τι υπάρχει στη φύση για θεραπευτική χρήση είναι δοσμένη από τον Θεό, αλλά και η γνώμη που μπορεί να του δίνουν οι άλλοι γιατροί είναι εκ Θεού. Ο ξενώνας της Μονής του Θεοδοσίου στην Παλαιστίνη λειτούργησε επί μακρό διάστημα και εξυπηρέτησε πλήθος ασθενών.

ΤΡΙΒΟΥΝΟΣ - ΟΥΡΑΝΙΟΣ
Δύο ακόμα γιατροί του 6ου αιώνα είναι αξιομνημόνευτοι για τη φήμη και τη δύναμη που είχαν αποκτήσει κατά την εποχή τους. Ο ένας ήταν ο Παλαιστίνιος στην καταγωγή γιατρός και λόγιος Τριβούνος, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει επιτυχή θεραπεία σε κάποια νόσο του Χοσρόη. Μάλιστα αναφέρεται ότι για να δεχθεί ο Πέρσης σατράπης εκεχειρία με τον Ιουστινιανό, ζήτησε να του δώσουν τον Τριβούνο για να γευματίσει μαζί του. Κατά τη διάρκεια του γεύματος ο Χοσρόης του πρότεινε να ζητήσει οποιοδήποτε δώρο, όσο μεγάλο και αν ήταν. Ο γιατρός, αντί για οικονομικό ή άλλο δώρο, ζήτησε την απελευθέρωση των σπουδαιότερων από τους αιχμαλώτους του πολέμου. Το αίτημα ικανοποιήθηκε κι αυτό έδωσε μεγάλο κύρος και δόξα στον Τριβούνο. Φημισμένος, αν και αμφιλεγόμενος, ήταν κατά την περίοδο αυτή ο γιατρός Ουράνιος. Σύμφωνα με το βυζαντινό λεξικό «Σουΐδα» ήταν Σύριος στην καταγωγή και ασκούσε το επάγγελμα του γιατρού «κατά την βασιλέως πόλιν». Είχε πρακτικές γνώσεις, αλλά φαίνεται δεν είχε την απαιτούμενη μόρφωση και φιλοσοφική υποδομή («...των δε Αριστοτέλους δογμάτων ουδέν μεν εις το ακριβές εγίνωσκεν, εκομψεύετο ως πλείσται ειδέναι...»). Συνήθιζε να διαπληκτίζεται στα πωλητήρια της περσικής «βασιλείου στοάς», για να επιδεικνύει πολυμάθεια και σοφία. Το γεγονός εντυπωσίαζε τον Πέρση βασιλιά, που είχε τον Ουράνιο περί πολλού. Έτσι συχνά τον καλούσε ως ομοτράπεζο για να συζητάει (και να διαπληκτίζεται) με τους Πέρσες σοφούς («Μάγους»). Μάλιστα αναφέρεται ότι σε διπλωματική αποστολή του Αρεοβίνδου είχε συμμετάσχει και ο Ουράνιος, για να προδιατεθούν ευνοϊκά προς την αντιπροσωπεία οι Πέρσες.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ο ΤΡΑΛΛΙΑΝΟΣ
Ο Αλέξανδρος ο Τραλλιανός έζησε τον 6ο αιώνα, από το 525 έως το 605, και είναι από τις κορυφαίες ιατρικές προσωπικότητες της εποχής. Την προσωνυμία του οφείλει στον τόπο γέννησής του, τις Τράλλεις της Λυδίας (Μ. Ασία). Ο Αλέξανδρος ήταν αδελφός του Ανθέμιου, του αρχιτέκτονα στον οποίον είχε ανατεθεί από τον Ιουστινιανό η ανέγερση της Αγίας Σοφίας. Μετά τις ιατρικές του σπουδές ο Αλέξανδρος άρχισε εκπαιδευτικά ταξίδια. Περιηγήθηκε την Ιταλία, τη Γαλατία, την Ισπανία, αλλά και τη Βόρεια Αφρική, μελετώντας την επιχώρια νοσολογία, την ιατρική γνώση και τη χλωρίδα για χρήση στη θεραπευτική πρακτική (βότανα). Εργάστηκε στη Ρώμη, όπου και απέκτησε μεγάλη φήμη. Μόνο τον Ιπποκράτη και τον Γαληνό θεωρούσαν οι Ρωμαίοι ως ανώτερους του Αλέξανδρου. Άφησε ενδιαφέρον συγγραφικό έργο, τα «Θεραπευτικά», σε 12 βιβλία. Διάφορα άλλα συγγράμματά του, όπως υποστηρίζουν γραμματολόγοι και ιστορικοί, είχαν αποδοθεί στον παλαιότερό του Αλέξανδρο τον Αφροδισιέα (2ος αιώνας μ.Χ). Τα «Θεραπευτικά» μεταφράστηκαν και κυκλοφόρησαν στη λατινική και την αραβική γλώσσα, ως θεμελιώδες διδακτικό σύγγραμμα για τους γιατρούς. Υπάρχει όμως σ’ αυτά και ένα στοιχείο οπισθοδρόμησης. Ο Αλέξανδρος παράλληλα και ισότιμα με τις επίσημες ιατρικές γνώσεις της εποχής παραθέτει στα συγγράμματά του «επωδές» (ξόρκια) και οδηγίες για την κατασκευή «περιάπτων» (φυλακτών) για διάφορες παθήσεις. Με τον τρόπο αυτόν νοθεύεται η φυσιοκρατική ιπποκρατική αντίληψη για τα νοσήματα και τη θεραπεία τους, πολλούς αιώνες μετά τον εξορθολογισμό της ιατρικής από τον πατέρα της ιατρικής.
Στην «Επίτομη ιστορία της ιατρικής» (1884) ο J. Bouillet επισημαίνει την ανάμιξη της ιατρικής με θρησκευτικές και μεταφυσικές αντιλήψεις, όπως έχουμε επισημάνει ήδη τόσο για τον Αέτιο, όσο και για τον Αλέξανδρο τον Τραλλιανό. «Η ιατρική», γράφει, «εισδύσει εις νέον τινά μυστικισμό, και βλέπομεν την σκιάν του Αγίου Πέτρου ανεγείρουσαν τους νεκρούς, μέχρις ου βραδύτερον οι μονάρχαι λαμβάνουσι μετά του αγίου χρίσματος την επίζηλον χάριν του ιάσθαι τας χοιράδας, δια της επιθέσεως των βασιλικών αυτών χειρών». Ειδικά για τον Αέτιο, ο Bouillet γράφει ότι ο υπέρμετρος μυστικισμός του τον οδηγούσε σε απάτες, όπως για παράδειγμα, οι μαγικές λέξεις που έλεγε για να φύγει ενσφηνωμένο κόκκαλο από τον λαιμό: «Έξελθε οστούν, ως ο Ιησούς τον Λάζαρον εκ του τάφου ανήγειρε, και ως ο Ιωνάς εξήλθε εκ της κοιλίας του κήτους». Και αλλού: «Ορκίζω σε, εν ονόματι Βλασίου του μάρτυρος και δούλου του Χριστού, κατάβηθι ή έξελθε». Όσο για τον Αλέξανδρο Τραλλιανό παρατηρεί ότι «δείχνει τελείως τυφλή ευπιστία στα περίαπτα και τις επωδές». Το πνεύμα της εποχής που εξετάζουμε προσφερόταν για τέτοιου τύπου σύγχυση ιδεών. Πολιτική και θρησκευτική εξουσία ασκούσαν καθεμιά τις δικές της παρεμβάσεις στη ζωή, τη σκέψη και την πράξη. Κάποτε η κατεύθυνση και των δύο συνέπιπτε. Τα φιλοσοφικά και τα επιστημονικά ζητήματα δέχονταν τις παρεμβάσεις και τις πιέσεις της θεολογικής σκέψης και, πολύ συχνά, οι επιστήμονες προσαρμόζονταν, αποδεχόμενοι τον έλεγχο και τα πορίσματα της θεολογίας.
Τον 6ο αιώνα στο πολυεθνικό Βυζάντιο ασκούν το επάγγελμα του γιατρού άτομα διαφόρων εθνοτήτων. Και ενώ κατά κανόνα δεν υπήρχαν προβλήματα από την εθνοτική διαφορά, συχνά ήταν τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι εκκλησιαστικές ηγεσίες κυρίως σε διανοούμενους, σε φιλοσόφους, αλλά και σε γιατρούς που ακολουθούσαν κάποια θρησκευτική αίρεση ή ήταν αλλόθρησκοι. Περιορισμοί υπήρχαν στην άσκηση της ιατρικής και για τους Εβραίους, όταν επρόκειτο να ασχοληθούν με τη θεραπεία Χριστιανών. Τελικά όμως φαίνεται ότι το ισχυρότερο κριτήριο για την πρόσκληση ενός γιατρού ήταν η αναγνώριση των γνώσεων και των ικανοτήτων του. Η ιστορία αναφέρει μια χαρακτηριστική περίπτωση, κατά την οποία ο ασθενής, παρά την αντίθετη άποψη της Εκκλησίας, κάλεσε για τη θεραπεία του Εβραίο γιατρό. Μετά το θάνατο του Ιουστινιανού στο θρόνο του Βυζαντίου ανέβηκε ο ανεψιός του Ιουστίνος Β' (565-578), που ήταν παχύσαρκος και χρειάστηκε εντατική ιατρική φροντίδα, καθώς εμφάνισε φρενίτιδα με βαριές κλινικές εκδηλώσεις. Η σύζυγος του Ιουστίνου, Σοφία, δεν δίστασε, προκειμένου να γίνει καλά ο σύζυγός της, να καλέσει Εβραίο γιατρό, τον Τιμόθεο. Βεβαίως με τις γνώσεις και τα μέσα της εποχής η θεραπεία δεν ήταν δυνατή, παρά τις προθέσεις, τις ικανότητες και το κύρος του γιατρού. Λίγα χρόνια αργότερα ο Ιουστίνος αρρώστησε από σκοτεινής αιτιολογίας πάθηση του ουροποιητικού, για την οποία πιθανολογούνται διάφορες εκδοχές. Παρά τις δυσχέρειες και τα προφανή τεχνικά και άλλα προβλήματα που χαρακτηρίζουν την εποχή, ο Ιουστίνος επέμεινε να χειρουργηθεί. Η επέμβαση, όπως ήταν φυσικό, είχε αρνητικό αποτέλεσμα. Για άλλους γιατρούς της περιόδου σώζονται αποσπασματικές μόνο πληροφορίες και για άλλους μας είναι γνωστό μόνο το όνομα, όπως για παράδειγμα, του γιατρού Σαμψών που είναι πιθανόν ότι επίσης είχε εβραϊκή καταγωγή.

ΠΑΥΛΟΣ Ο ΝΙΚΑΙΟΣ
Της ίδιας περιόδου, δηλαδή του 6ου αιώνα, γιατρός είναι και ο Παύλος ο Νικαίος, ο οποίος κατά καιρούς συγχέεται με τον μεταγενέστερο Παύλο τον Αιγινήτη. Έργα του έχουν διασωθεί σε διάφορους κώδικες, όπως της Ρώμης και της Βιέννης, από τους οποίους και τον παρουσίασε το 1901 ο Σκεύος Ζερβός (1875-1968). Άλλα έργα του Παύλου παρουσίασε ο Αριστ. Π. Κούζης (1872-1961). Το έργο του στερείται πρωτοτυπίας και θεωρείται ότι αναμασά όσα είχαν γράψει προηγούμενοι συγγραφείς. Ο Ζερβός ανακοίνωσε κεφάλαια από το ανέκδοτο έργο του Παύλου, αναφερόμενα στην κεφαλαλγία, την ημικρανία και τη θεραπεία τους. Περίπου μια δεκαετία αργότερα ο Κούζης εκδίδει το «Βιβλίον ιατρικόν» του Παύλου Νικαίου, το οποίο αποτελείται από 133 υποκεφάλαια, καθένα από τα οποία ασχολείται με ένα νόσημα. Μεταξύ των διαφόρων νοσημάτων αναφέρεται και σε οντότητες της ψυχιατρικής νοσολογίας, όπως για παράδειγμα, «Περί μανίας», «Περί μισανθρωπίας», «Περί λυκανθρωπίας», «Περί ενθουσιασμού». «Περί εφιάλτου». Αναφέρεται επίσης σε νευρολογικά νοσήματα, όπως κεφαλαλγία, ημικρανία, επιληψία, διαταραχές του ύπνου, τρόμος, λιποθυμία κα. Πυρετοί, κοιλιακά νοσήματα, λοιμώδη, όπως διάρροιες και χολέρα, έρπης, ερυσίπελας, δοθιήνες αποτελούν άλλα κεφάλαια του έργου του. Βεβαίως και νοσήματα όλων των άλλων συστημάτων, αναπνευστικού, πεπτικού, γεννητικού (με περιγραφές και σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων, όπως τα κονδυλώματα και η γονόρροια), εριστικού κλπ. περιλαμβάνονται και εξετάζονται συνοπτικά στο «Βιβλίον ιατρικόν» του Παύλου Νικαίου. Παραθέτουμε μικρό δείγμα γραφής: «Τι εστί κατάρρους και τίνι διαφέρει κατάρρους κορύζης; Κατασταγμός μεν ων ο κατάρρους αποκρίσεις έχει πολλάς, δια μυζωτήρος φερομένας, λεπτάς και πολλάκις δε και χολώδεις, βάρος δε του μεσοφρύου και του μετώπου καιτων κροτάφων...». Όσο για τη θεραπεία, εισηγείται «θερμασία και σκέπη παντός του σώματος...».