Ρούντολφ Φίρχοβ (Rudolf Virchow) [93]

Για 1.000 ολόκληρα χρόνια το κλειδί της ερμηνείας των παθολογικών καταστάσεων βρισκόταν στη «θεωρία των τεσσάρων χυμών» των αρχαίων Ελλήνων, που η σχολή του Σαλέρνο (11ος αιώνας) είχε αναγάγει σε μεγάλη περιωπή. Η ταξινόμηση των ανθρώπων σε 4 ιδιοσυγκρασιακούς τύπους: τον αιματώδη, τον φλεγματικό, τον χολερικό και τον μελαγχολικό εξακολουθούσε να αντιστέκεται μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Ώσπου το 1858 μια νέα επιστημονική επαναστατική αντίληψη έρχεται να αντικαταστήσει τους χυμούς και τους ιδιοσυγκρασιακούς τύπους: ήταν η «κυτταρική θεωρία» του Ρούντολφ Φίρχοβ που ήταν τότε υφηγητής πανεπιστημίου στο Βύρτσμπουργκ.
Ο Γερμανός ερευνητής είχε θέσει ως στόχο των ερευνών του το κύτταρο, που στη συνέχεια αποτέλεσε τη βάση της αντίληψής του, σύμφωνα με την οποία το σώμα παρομοιάζεται με κράτος και τα κύτταρα με τους πολίτες του κράτους αυτού: η νόσος είναι ένα είδος εμφυλίου πολέμου που προκαλείται από δυνάμεις ξένες προς τον οργανισμό.
Οι βάσεις της αντίληψης αυτής ανάγονται δύο αιώνες πιο πριν στον Μαρτσέλο Μαλπίγγι (1628-1694) και τον Ρόμπερτ Χουκ (Robert Hooke) (1635-1703). Ο τόσο παρατηρητικός Μαλπίγγι είχε περιγράψει, χρησιμοποιώντας ένα από τα πρώτα μικροσκόπια, με αρκετή ακρίβεια, τη λεπτή κατασκευή των ιστών των ζώων και των φυτών. Ο Χουκ είχε παρατηρήσει ότι οι φυτικοί ιστοί σχηματίζονται από ένα σύνολο χωριστών μικρών χώρων που τους ονόμασε κύτταρα. Ο Φίρχοβ απέδειξε ότι το πνευμονικό απόστημα που στο γυμνό μάτι έχει την όψη υπόλευκης αδιαφοροποίητης κηλίδας είναι μια μάζα κυττάρων, των ίδιων εκείνων που υπό ομαλές συνθήκες υπάρχουν στο αίμα ως λευκά αιμοσφαίρια. Αν βρίσκονται στην ασυνήθιστη αυτή θέση, είναι γιατί ο άρρωστος οργανισμός τα έχει κινητοποιήσει όπως ένα κράτος κάνει με τους πολίτες του στον πόλεμο. Έτσι θεραπεύονται και τα τραύματα με τη βοήθεια κυττάρων που ήρθαν από γειτονικούς ιστούς. Η πιο παράξενη και φαινομενικά ανεξήγητη παθολογική εκδήλωση βασίζεται κατά τον Φίρχοβ σ’ ένα κατανοητό μηχανισμό, μια κι όλα τα κύτταρα προέρχονται από άλλα όμοιά τους. «Παν κύτταρο εκ κυττάρου» είναι το ρητό του επιστημονικού του εμβλήματος.
Ο Ρούντολφ Φίρχοβ γεννήθηκε το 1821 στο Schivelbein της Πομερανίας στην Πρωσία, από πατέρα αξιωματικό. Τέλειωσε το γυμνάσιο στο Κέσλιν και φτάνοντας στο Βερολίνο παρακολούθησε ιατρική ως μέλος του Ινστιτούτου Φρίντριχ Βίλχελμ στο εκεί πανεπιστήμιο. Μόλις πήρε το πτυχίο του έγινε αμέσως βοηθός στο νοσοκομείο «Σαριτέ» (Charité). Το 1846 ήταν κιόλας μια αυθεντία. Με τον συνεργάτη του Ράινχαρντ ίδρυσε τα «Αρχεία» (Archives) παθολογικής ανατομικής και φυσιολογίας, καθώς και κλινικής ιατρικής.
Στο πρώτο τεύχος της έκδοσης αυτής έγραφε: «Η άποψη που θα ακολουθήσουμε και που ο σκοπός της φαίνεται στο πρώτο τεύχος είναι απλούστατα η άποψη των φυσικών επιστημών. Η πρακτική ιατρική ως εφαρμογή της φυσιοπαθολογίας, είναι το ιδεώδες για το οποίο θα αγωνιστούμε όσο θα μας επιτρέψουν οι δυνάμεις μας».
Σε ηλικία 27 ετών ο Φίρχοβ ονομάστηκε τακτικός καθηγητής της παθολογικής ανατομικής στο πανεπιστήμιο του Βύρτσμπουργκ (Würtzburg). Εκεί έμεινε μέχρι το 1856 που ξαναγύρισε στο Βερολίνο. Πέθανε σε ηλικία 81, το 1902.
Τα επιστημονικά ενδιαφέροντα του Φίρχοβ υπήρξαν ευρύτατα. Ήταν συγχρόνως διακεκριμένος εθνολόγος και μελετητής των γερμανικών ηθών και εθίμων. Ίδρυσε μουσεία, προήγαγε τις προϊστορικές μελέτες και εισήγαγε πιο ορθολογικές μεθόδους στην τεχνική των αρχαιολογικών ανασκαφών. Ήταν τότε που ο Σλήμαν έκανε τις καταπληκτικές ανακαλύψεις του στην Τροία. Λίγοι ξέρουν ότι εκείνος που τον ενθάρρυνε και τον κατεύθυνε με τις πολύτιμες συμβουλές του ήταν ο Φίρχοβ, ο μεγάλος παθολογοανατόμος. Στον τομέα πάλι της ανθρωπολογίας οι μελέτες του γύρω από τη βάση του κρανίου υπήρξαν θεμελιακές. Την ίδια εποχή που ο Δαρβίνος διατύπωνε τις αρχές της εξέλιξης, ο Φίρχοβ είχε αρχίσει μια μοναδική εθνολογική διαμάχη με το Γάλλο εθνολόγο Αρμάν ντε Κατρεφάζ. Αυτός, αγανακτισμένος από την καταστροφή του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Παρισιού από τους Γερμανούς στον γαλλοπρωσικό πόλεμο του 1870, ισχυριζόταν ότι οι Γερμανοί δεν είναι βόρειος λαός και συγκεκριμένα Τεύτονες, αλλά Ούννοι, απόγονοι των ορδών του Αττίλα.
Ο εθνικισμός, αλλά και η αγάπη προς την επιστημονική αλήθεια εξήγειραν τον Φίρχοβ. Ως μέλος της κυβέρνησης πέτυχε την εξουσιοδότηση να υποβάλλει όλους τους μικρούς Γερμανούς μαθητές σε ανθρωπολογική εξέταση. Εκατομμύρια περιπτώσεων καταγράφηκαν τότε με το χρώμα των μαλλιών, το σχήμα των δοντιών, το χρώμα των ματιών και τα κρανιομετρικά τους στοιχεία. Έτσι ο Φίρχοβ μπόρεσε να αποδείξει ότι και οι Πρώσοι κατάγονται από τους ίδιους εκείνους Φράγκους που κατάγονταν και οι αντίπαλοί του Γάλλοι.
Η ίδια «ευγενής οργή» ήταν το κίνητρό του για την αέναη καταπολέμηση της αδικίας, όπου κι αν τη συναντούσε.
Το 1848 μια επιτροπή γιατρών, της οποίας ήταν μέλος και ο Φίρχοβ, στάθηκε στη Σιλεσία για να μελετήσει την επιδημία του εξανθηματικού τύφου που θέριζε την περιοχή, κάνοντας θραύση, ιδίως μεταξύ των εργατών. Η αναφορά του Φίρχοβ υπήρξε ένα δριμύ κατηγορητήριο κατά της κυβέρνησης που ανεχόταν τις άθλιες συνθήκες της διαβίωσής τους. Έγραφε: «το προλεταριάτο είναι το αποτέλεσμα της εισαγωγής και της τελειοποίησης των σύγχρονων μηχανών... Ο θρίαμβος του ανθρώπινου πνεύματος και της προόδου, δεν θα πρέπει συνεπώς να οδηγήσει στη δυστυχία της ανθρώπινης φυλής;» Η διαπίστωση αυτή συντάραξε το κυβερνητικό περιβάλλον και αποκάλυψε το οξύ κοινωνιολογικό βλέμμα του Φίρχοβ, που αντιπολιτευόμενος τον Βίσμαρκ (Bismarck) διακήρυττε συχνά ότι «ο γιατρός είναι ο φυσικός συνήγορος του φτωχού». Λίγοι γνωρίζουν ότι το πρώτο ορθολογικό σύστημα αποχέτευσης στο Βερολίνο υπήρξε αποτέλεσμα της θερμής επιμονής του υγιεινολόγου, στην περίπτωση αυτή, Φίρχοβ.
Στην εξέγερση του Βερολίνου του 1848 ο Φίρχοβ έστηνε κι αυτός οδοφράγματα, αγωνιζόταν για το διορισμό υπουργού Υγείας και πάλευε για την εξασφάλιση των επαγγελματικών δικαιωμάτων του ιατρικού κόσμου. Οι αρχές είχαν θορυβηθεί, η αστυνομία είχε χαρακτηρίσει τις ενέργειές του «σκανδαλωδώς ανατρεπτικές», έγινε σκέψη να του αφαιρεθούν τα αξιώματα, αλλά ο επιστημονικός κόσμος είχε αρχίσει να προσχωρεί στις ιδέες του.
Η κυτταρική θεωρία του Φίρχοβ άσκησε τεράστια επίδραση στην εξέλιξη της παθολογίας, στην κατανόηση των φαινομένων της φλεγμονής, ακόμα και στη θεωρία της γένεσης του καρκίνου, που θεωρείται από τότε «υπέρμετρος και ακανόνιστος κυτταρική υπερπλασία».
Παρόλο που πολλές από τις ερμηνείες του Φίρχοβ αποδείχθηκαν αργότερα εσφαλμένες και η προσήλωσή του στην κυτταρική θεωρία τον εμπόδισε να αντιληφθεί τη σημασία του ρόλου των χυμών, που η ανακάλυψη των ορμονών επιβεβαίωσε πανηγυρικά, η συμβολή του στην εξέλιξη της ιατρικής, ιδίως της έμπρακτης, είναι αναμφισβήτητη. Συντέλεσε πολύ στη διακοπή των άσκοπων αφαιμάξεων, με τις οποίες οι γιατροί των αρχών του 19ου αιώνα θεράπευαν ακόμα και πολλές νόσους φλεγμονώδους φύσης. Στην άποψή του ότι οι νόσοι δεν ρυθμίζονται από μια και μόνον αρχή, έχει την αφετηρία της μια νέα στροφή στην ιατρική που οδηγεί κατ’ ευθείαν στις μεγάλες ανακαλύψεις των ημερών μας. Πίσω πάντως από τη λαμπρή του διαίσθηση και τη μοναδική εμβρίθεια της σκέψης του, πέρα από τις έρευνες και τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα, διαφαίνεται ο βαθύτερος σκοπός του: η βοήθεια προς τον άρρωστο άνθρωπο.

Λουί Παστέρ (Louis Pasteur) [92]

Ο άνθρωπος, στον οποίον οφείλεται η επανάσταση στην ιατρική του 19ου αιώνα, δεν ήταν γιατρός. Ο άνθρωπος για τον οποίον είπαν ότι υπήρξε «ο πιο τέλειος που διάβηκε ποτέ το κατώφλι του βασιλείου της επιστήμης», γεννήθηκε στη Ντολ του Ιούρα στις 27 Δεκεμβρίου 1822. Ο πατέρας του ήταν βυρσοδέψης, παλιός λοχίας των ναπολεόντειων πολέμων.
Ο Λουί Παστέρ άρχισε την επιστημονική του σταδιοδρομία ως βοηθός χημικού στο εργαστήριο του Ζυλ Μπαλάρ. Σε ηλικία 26 ετών δημοσίευσε τις θεμελιώδεις εργασίες του για τους κρυστάλλους, δίνοντας τη λύση ενός αινίγματος που είχε διχάσει τους ορυκτολόγους της εποχής του: για ποιο λόγο δύο σώματα της ίδιας χημικής σύνθεσης, το τρυγικό και το παρατρυγικό οξύ, είχαν διαφορετικές οπτικές ιδιότητες. Ο Παστέρ συνδυάζοντας κρυσταλλογραφία, χημεία και οπτική απέδειξε τον απόλυτο παραλληλισμό μεταξύ της μορφής των κρυστάλλων, της σύστασης του μορίου τους και της επίδρασης στο επίπεδο του πολωμένου φωτός. Εξετάζοντας στο μικροσκόπιο τους κρυστάλλους του τρυγικού και του παρατρυγικού οξέως διαπίστωσε ότι διέθεταν έδρες όμοιες με εκείνες των κρυστάλλων του χαλαζία, αλλά ότι αυτές δεν είχαν και στις δυο ενώσεις τον ίδιο προσανατολισμό σε όλους τους κρυστάλλους. Έτσι, ενώ στο τρυγικό οξύ ο προσανατολισμός τους ήταν κοινός, οι έδρες των κρυστάλλων του παρατρυγικού οξέως στρέφονταν άλλες προς μια κι άλλες προς την αντίθετη ακριβώς διεύθυνση. Με βάση τις παρατηρήσεις αυτές ο Παστέρ οδηγήθηκε στη διατύπωση του ακόλουθου νόμου: «τα προϊόντα της ζωντανής ύλης είναι ενεργά υπό την επίδραση του πολωμένου φωτός, τα ανόργανα προϊόντα είναι ανενεργά». Με τις ανακαλύψεις αυτές του Παστέρ θεμελιώθηκε νέος κλάδος της χημείας: η στερεοχημεία.
Το 1857 ο Παστέρ ήταν κοσμήτορας της Σχολής των Φυσικών Επιστημών του νέου Πανεπιστημίου της Λίλ. Στην πόλη αυτή που είχε μεγάλα εργοστάσια παραγωγής οινοπνεύματος από κοκκινογούλια, οι ιδιοκτήτες των διυλιστηρίων θέτουν υπόψη του μερικά προβλήματα που τους απασχολούν: «Έχουμε δυσκολίες με τις ζυμώσεις, κύριε καθηγητά, χάνουμε κάθε μέρα χιλιάδες φράγκα». Ο Παστέρ πήρε μερικά δείγματα από τη γλοιώδη γκριζωπή ουσία που προκαλούσε τη ζύμωση του οινοπνεύματος, τα εξέτασε και ανακάλυψε ότι οφείλονταν σε ζωντανούς μικροοργανισμούς. Άραγε κάθε μικροοργανισμός προκαλεί διαφορετική ζύμωση; Ο Παστέρ συνέχισε τις έρευνές του. Η παλαιά διαμάχη για την «αυτόματη γένεση» αναζωπυρώθηκε. Ο Παστέρ την απέρριπτε ολοκληρωτικά: κάθε μικροοργανισμός προέρχεται από άλλο οργανισμό.
Το 1864 ανέλαβε ο Παστέρ να μελετήσει μια αρρώστια που προκαλούσε καταστροφές στις οινοβιομηχανίες του Ιούρα, κάνοντας το κρασί ξινό και δίνοντάς δυσάρεστη οσμή. Ο Παστέρ ανακάλυψε ότι η νόσος οφειλόταν σε παράσιτο που μπορούσε να καταστραφεί όταν το κρασί θερμαινόταν στους 60 βαθμούς. Η μέθοδος αυτή καθιερώθηκε αμέσως και είναι και σήμερα σε ευρεία χρήση, διαιωνίζοντας το όνομα του εφευρέτη της: είναι η παστερίωση.
Από τις έρευνές του γύρω από τις ζυμώσεις ο Παστέρ συνέλαβε την ιδέα: γιατί και οι μεταδοτικές νόσοι να μην οφείλονται σε μικροοργανισμούς; Το 1865 ξεσπά μια επιδημία στους μεταξοσκώληκες και απειλεί να αφανίσει τη γαλλική βιομηχανία της μέταξας. Ο μεταξοσκώληκας στάθηκε ο συνδετικός κρίκος μεταξύ των ερευνών επί των ζυμώσεων και των ερευνών γύρω από τις μεταδοτικές νόσους. Με τη βοήθεια του μικροσκοπίου ο Παστέρ παρατηρεί για πρώτη φορά στην ιστορία της επιστήμης την παθογόνο δράση ενός μικροοργανισμού μέσα σ’ ένα ζωντανό οργανισμό. Η εργασία αυτή αποτέλεσε το προοίμιο των ερευνών για τις μεταδοτικές νόσους στα ανώτερα ζώα και τον άνθρωπο. Μεσολάβησαν όμως οι έρευνές του για τις αλλοιώσεις που υφίσταται η μπύρα, το κρασί και το ξύδι και μόνο το 1877 μπόρεσε να αρχίσει πειράματα σχετικά με τις μεταδοτικές νόσους.
Η πρώτη έρευνα αφορούσε τον άνθρακα, ασθένεια των προβάτων. Ο Παστέρ απέδειξε ότι ένας μικροοργανισμός που βρισκόταν στο αίμα του άρρωστου ζώου ήταν το αίτιο της νόσου. Από το 1878 αρχίζει να δημοσιεύει με τον Ρου και τον Τσάμπερλαντ εργασίες που έφεραν επανάσταση στις ιατρικές αντιλήψεις. Επρόκειτο για την ανακάλυψη του «σηπτικού δονακίου», ενός μικροβίου που προκαλούσε οστεομυελίτιδα, του στρεπτόκοκκου που προκαλούσε επιλόχειο πυρετό και της σημασίας των μικροβίων του εδάφους στην πρόκληση των νόσων, καθώς και για συμβουλές προς τους χειρουργούς και τις λεχώνες για την αποφυγή των μολύνσεων.
Κάθε ανακάλυψη του Παστέρ ήταν και μια νίκη. Ένα μέρος όμως της Ακαδημίας των Επιστημών και της Ιατρικής δεν εννοούσε να δεχθεί τις ανακαλύψεις του. Ο Παστέρ, όμως, εξακολουθούσε το έργο του, θέτοντας στον εαυτό του το ερώτημα κατά πόσο θα μπορούσαν οι ασθένειες των οποίων ανακάλυψε την αιτία να προληφθούν. Η σύλληψη της ιδέας αυτής με τις ανυπολόγιστες για την επιστήμη συνέπειες έγινε τυχαία. Στο εργαστήριο του Παστέρ μελετούσαν το μικρόβιο της χολέρας των ορνίθων. Όλες οι κότες που τους είχαν μεταδώσει το μικρόβιο ψόφησαν. Μια όμως από όλες, στην οποία είχε χορηγηθεί μικρόβιο, προερχόμενο από παλαιά καλλιέργεια, κατόρθωσε να επιζήσει κι όταν ύστερα από καιρό της έδωσαν νέα καλλιέργεια που θα ήταν για κάθε άλλη κότα θανατηφόρος, αυτή δεν παρουσίασε τίποτα. Η ιδέα του εμβολιασμού είχε γεννηθεί: ο Παστέρ είχε διαπιστώσει ότι η παλαίωση της καλλιέργειας του μικροβίου που γίνεται από το οξυγόνο του αέρα εξασθενεί τη λοιμογόνο δύναμη του μικροβίου, που από αιτία θανάτου μπορεί να μεταβληθεί τότε σε στοιχείο σωτηρίας. Επιπλέον, το εξασθενημένο μικρόβιο μεταδίδει στους απογόνους του το βαθμό της εξασθένησής του.
Ο Παστέρ θέλησε να εφαρμόσει την ανακάλυψή του στο μικρόβιο του άνθρακα. Πράγματι κατόρθωσε, υποβάλλοντας τις καλλιέργειες του μικροβίου σε υψηλή θερμοκρασία, να το εμποδίσει να παράγει σπόρους. Το εμβόλιο εναντίον του άνθρακα ήταν έτοιμο. Σε μια φάρμα κοντά στη Μελύν έκανε το πρώτο πείραμα στις 31 Μαΐου 1881. Από ένα κοπάδι 50 προβάτων, εμβολίασε τα 24 κατά του άνθρακα. Σε λίγες μέρες μόλυνε ολόκληρο το κοπάδι με μικρόβια άνθρακος: τα 24 εμβολιασμένα πρόβατα δεν αρρώστησαν, ενώ όλα τα άλλα ψόφησαν.
Μια έκρηξη ενθουσιασμού ξέσπασε σε ολόκληρη τη Γαλλία. Ο Παστέρ όμως δεν αναπαυόταν στις δάφνες του. Όπως είχε εξασθενήσει, έτσι ήθελε και να ενισχύσει τη λοιμογόνο δύναμη ενός μικροβίου. Από το 1881 οι θεωρίες του αποδεικνύονται εξαιρετικά γόνιμες. Οι αντιλήψεις που επικρατούσαν σε κάθε κλάδο της ιατρικής αναθεωρούνται ριζικά. Ο Παστέρ αντιμετωπίζει τώρα το πρόβλημα της λύσσας. Το 1880 ένας κτηνοτρόφος είχε φέρει στο εργαστήριό του δυο λυσσασμένους σκύλους. Αμέσως αποφάσισε να καλλιεργήσει τον άγνωστο παθογόνο παράγοντα. Τα πειράματά του εκτέλεσε σε εγκεφάλους κουνελιών. Έτσι άρχισε μια σειρά πυρετωδών πειραμάτων και ο άγνωστος ιός ύστερα από μια σειρά διαβάσεων από εγκεφάλους κουνελιών παρουσίασε το γνωστό πια φαινόμενο της εξασθένησης της λοιμογόνου του δύναμης. Ο Παστέρ, με απόλυτη πεποίθηση στην ορθότητα της μεθόδου του, αποφασίζει να την εφαρμόσει με την πρώτη ευκαιρία σε άνθρωπο. Η ευκαιρία ήλθε στις 6 Ιουλίου 1885. Ένα παιδάκι 9 χρονών από την Αλσατία, ο Γιόζεφ Μάιστερ, είχε δαγκωθεί από λυσσασμένο σκυλί. Ο Παστέρ το εμβολίασε με εγκέφαλο λυσσασμένου κουνελιού που είχε ξεραθεί στον αέρα επί δύο εβδομάδες. Ο εμβολιασμός συνεχίστηκε με δόσεις όλο και πιο πρόσφατου εμβολίου που στο τέλος προερχόταν από καλλιέργεια μιας μόνον ημέρας. Το παιδί σώθηκε. Ολόκληρος ο κόσμος έμεινε έκθαμβος.
Το 1888 εγκαινιάζεται το Ινστιτούτο Παστέρ, ιδρυμένο με συνεισφορά απ’ όλο τον κόσμο. Στην ίδρυσή του συνέβαλαν ο Τσάρος της Ρωσίας, ο Αυτοκράτορας της Βραζιλίας και ο Σουλτάνος της Τουρκίας. Το 1892, ημέρα της 70ης επετείου των γενεθλίων του, ο Παστέρ μπήκε με επευφημίες στο αμφιθέατρο της Ιατρικής Ακαδημίας στηριζόμενος στο μπράτσο του Προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας Καρνό.Στις 28 Σεπτεμβρίου 1895 ο Λουί Παστέρ πέθανε στη Βιλνέβ λ’ Ετάν Σεν-ε-Ουάζ. Την ώρα του θανάτου του στο ένα χέρι κρατούσε τον Εσταυρωμένο και με το άλλο το χέρι της γυναίκας του.