Το μικροσκόπιο και η «Νέα Επιστήμη» [31]

Όπως σημειώσαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, το πρώτο πράγμα που επέσυρε την προσοχή των σκαπανέων της νέας γενιάς, που κατανόησαν τη σημασία της οπτικής μεγέθυνσης σαν μέσο επιστημονικής έρευνας, ήταν τα έντομα, στην παρατήρηση των οποίων στράφηκαν με γεμάτη πάθος περιέργεια.

ΤΑ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
Να συνεννοούμεθα όμως! Τα μικροσκόπια, που οι άνθρωποι εκείνοι διέθεταν, δεν είχαν τίποτε το κοινό με τα σημερινά μικροσκόπια. Τις περισσότερες φορές ήταν απλοί μεγεθυντικοί φακοί συναρμολογημένοι κατά διαφόρους τρόπους. Πιο συνηθισμένος τύπος ήταν εκείνος που αποτελείτο από έναν κόλουρο κώνο με διαφανές τοίχωμα. Στη μικρή βάση, ήταν στερεωμένος ο φακός, ενώ με τη μεγάλη ακουμπούσε γύρω από το προς παρατήρηση αντικείμενο, κρατώντας έτσι τη σωστή εστιακή απόσταση.
Ούτε ο βαθμός της μεγέθυνσης ήταν βέβαια αξιόλογος. Το πάθος της παρατήρησης όμως ήταν τόσο μεγάλο, που οι άνθρωποι της εποχής εκείνης κατόρθωσαν να ανακαλύπτουν ένα πλήθος λεπτομέρειες στις μικρές, αλλά αξιοθαύμαστες «μηχανές» που αποτελούσαν τα σώματα των εντόμων: ο κοινός μεγεθυντικός φακός πήρε ονόματα όπως «φακός για ψύλλους», «φακός για μύγες» κλπ.
Μεταξύ όμως εκείνων που απλά ψυχαγωγούνταν, υπήρχαν κι οι άλλοι που ήξεραν να μεταθέτουν τη γεμάτη θαυμασμό έκπληξη στο χώρο του επιστημονικού προβληματισμού. Οι άνθρωποι αυτοί είχαν αντιληφθεί την ωφέλεια που μπορούσε να προσφέρει το μικροσκόπιο σαν όργανο έρευνας. Πρόκειται ειδικότερα για τον Τσέζι και τον Στελλούτι, στους οποίους ήδη αναφερθήκαμε.

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΟ
Παρόλο που τα έντομα κράτησαν για καιρό το πρώτο ενδιαφέρον, άλλα αντικείμενα έρχονται να πάρουν τη θέση τους στο χώρο των μικροσκοπικών παρατηρήσεων. Στις «Νέες Παρατηρήσεις» του Φραντζέσκο Φοντάνα, που δημοσιεύτηκαν το 1646 και στο κεφάλαιο «Μερικές παρατηρήσεις με το μικροσκόπιο», βλέπουμε πλάι στα απαραίτητα έντομα να περιγράφονται τα μαλλιά της κεφαλής του ανθρώπου κι «οι πόροι του δέρματος, απ' όπου βγαίνουν ο ιδρώτας κι οι τρίχες». Έτσι η παρατήρηση από τη μελέτη των εντόμων περνά σιγά – σιγά στη σπουδή της ανθρώπινης ανατομικής. Στο βιβλίο του Πιέρ Μπορέλ «Εκατό μικροσκοπικές παρατηρήσεις» (Παρίσι, 1656) παράλληλα με τις περιγραφές και τις εικονογραφήσεις των εντόμων που αναμφίβολα κρατούν τη μερίδα του λέοντος, υπάρχουν και παρατηρήσεις που αξίζει τον κόπο να διαβαστούν. Η πρώτη απ’ αυτές (αριθμ.75) περιλαμβάνει περιγραφές χυμών του ζωικού οργανισμού, τις πρώτες ίσως που έγιναν υπό οπτική μεγέθυνση: «Στο ανατομικό πεδίο μπορούν να παρατηρηθούν μέσω του μικροσκοπίου πολλά πράγματα, όπως π.χ. λευκά σωματίδια στον ορό του αίματος και τη λέμφο, σωματίδια που αντιθέτως δε βρίσκονται στα ούρα, οι βαλβίδες των πόρων, της ουροδόχου κύστης και των φλεβών κλπ., που μπορούν να συγκρατούν τα υγρά, όταν κρατούν τη θέση που τις δίδαξε η φύση. Έτσι που, αν αναστραφεί η ουροδόχος κύστη, δεν θα είναι πια σε θέση να συγκρατεί τα υγρά. Όσον αφορά πάλι τη διαφορά του ορού από τα ούρα, αυτή αποδεικνύεται από το γεγονός ότι ο ορός, άμα μπει στη φωτιά, εξατμίζεται και πήζει όπως το ασπράδι του αβγού».

ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΤΟ ΠΑΡΕΓΧΥΜΑ
Στη δεύτερη παρατήρηση (αριθμ.76), που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, βρίσκουμε έναν υπαινιγμό σχετικά με κάποια έννοια που κατείχε ουσιαστική θέση τόσο στην ιστορία της παλαιότερης ιατρικής, όσο και στο πλαίσιο του αγώνα που κέρδισαν οι επιστήμονες της νέας γενιάς: την έννοια του παρεγχύματος. Καλύτερα, όμως, ας διαβάσουμε τα λόγια του Μπορέλ:
«Η καρδιά, οι νεφροί, οι όρχεις, το ήπαρ, οι πνεύμονες και τα άλλα παρεγχύματα του σώματος πρόσεξε ότι είναι συμπλέγματα μικρών οργάνων ή ηθμοί, μέσα απ' τους οποίους εκκρίνονται απ' τη φύση οι διάφορες ουσίες, ανάλογα με τη μορφή των πόρων, μέσα από τους οποίους αφήνονται να περάσουν μόνον ορισμένα άτομα που έχουν εκ φύσεως ορισμένη μορφή».

ΟΠΟΥ ΕΠΙΚΡΑΤΟΥΝ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΕΡΑΣΙΣΤΡΑΤΟΥ
Στο κείμενο αυτό υπάρχουν υπαινιγμοί για τα βασικά σημεία της νέας επιστήμης, αλλά και για τις θέσεις στις οποίες αντιστεκόταν ακόμα η παράδοση υπερασπίζοντας τον εαυτό της απέναντι στην πρόοδο των νέων ιδεών.
Πρώτα απ' όλα τα διάφορα όργανα χαρακτηρίζονται ως παρεγχύματα, έννοια που εισήχθηκε στην ανατομική και τη φυσιολογία από τον Αλεξανδρινό σοφό Ερασίστρατο: όλα τα σπλάγχνα ήταν καμωμένα από ένα πλέγμα, ένα δίκτυο αγγείων, απ' τα τοιχώματα των οποίων περνούσε αίμα, μέσα από πολύ μικρές οπές, που, πήζοντας ανάμεσα στα κενά του αγγειακού δικτύου, σχημάτιζε την άνυφη μάζα του παρεγχύματος. Οι λειτουργίες του ήταν πολλές: στήριζε το αγγειακό δίκτυο, διηθούσε τους διάφορους χυμούς, ασκώντας επάνω τους ένα είδος έλξης, σε συνεργασία με τα τοιχώματα των αγγείων, μέσα από τα οποία έρεαν οι χυμοί για ανάλογο λόγο. Με τη διήθηση που έκανε το παρέγχυμα στους χυμούς, ανάλογα με το αν ήταν περισσότερο ή λιγότερο πυκνοί, εξηγούσε ο Ερασίστρατος την έκκριση των ούρων, της χολής κι άλλων υγρών, που οι αρχαίοι είχαν παρατηρήσει.
Δεν είναι απόλυτα βέβαιο αν η θεωρία αυτή είναι πέρα για πέρα έργο του Ερασίστρατου ή αν στη τελική της μορφή υπήρξε καρπός συμπληρώσεων που προήλθαν από μεταγενέστερους, ιδίως το Γαληνό, που συμπεριέλαβε στο ανατομο-φυσιολογικό του σύστημα και την έννοια του παρεγχύματος. Το σύστημα αυτό κληρονομήθηκε απ' τη μεταγενέστερη ανατομο-φυσιολογική σκέψη, που το προσυπογράφουν και ανατόμοι του 16ου αιώνα. Βέβαια αυτοί διόρθωσαν σε μεγάλη έκταση τις περιγραφές του Γαληνού για την «κατασκευή» του ανθρωπίνου σώματος, χωρίς όμως και να απορρίψουν τίποτε από τις βιταλιστικές απόψεις του αρχαίου διδασκάλου, κατά τις οποίες σε κάθε όργανο (και στο παρέγχυμα), ενυπήρχε κάποια «δύναμη», χάρη στην οποία εκτελούνταν οι διάφορες λειτουργίες του οργανισμού. Η αντίληψη αυτή ανακαλύπτεται στη παρατήρηση (αριθμ.76) του Πιέρ Μπορέλ, επιζεί δηλαδή στο πρώτο ήμισυ του 17ου αιώνα.

Η ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΥ
Εκτός όμως απ’ τις επιβεβαιώσεις των παραδοσιακών αντιλήψεων, σ’ αυτήν διατυπώνονται, υποτυπωδώς, βασικές απόψεις της νέας επιστήμης. Πρώτα απ’ όλα η παρατήρηση των οργάνων γίνεται πια με το μικροσκόπιο, κάτι που θα ανέτρεπε στο μέλλον τη παλιά αντίληψη για το παρέγχυμα. Κατά δεύτερο λόγο, στην ίδια παρατήρηση διατυπώνεται, έστω και με στοιχειώδη τρόπο, η ατομική θεωρία που, δοσμένη για πρώτη φορά απ' τον Δημόκριτο, τον μεγάλο Αβδηρίτη φιλόσοφο (494-404 π.Χ.), ξαναζεί τον 17ο αιώνα. Ο Δημόκριτος είναι αυτός που τελειοποίησε τις ενοράσεις του δασκάλου του Λευκίππου, διδάσκοντας ότι η πραγματικότητα των φαινομένων είναι αποτέλεσμα της συσσώρευσης απείρως μικρών μορίων, που τα ονόμασε ά τ ο μ α, αδιαίρετα. Στην ιατρική η θεωρία αυτή εφαρμόστηκε από τον Ασκληπιάδη τον Προυσαέα (1ος αιών π.Χ.) και στη συνέχεια αναπτύχθηκε περισσότερο απ' το μαθητή του, Θεμίσωνα το Λαοδικέα, για να εγκαταλειφθεί τελικά για χάρη του γαληνικού συστήματος.

Ο ΝΕΟ-ΑΤΟΜΙΣΜΟΣ
Στα πλαίσια όμως της νέας μηχανιστικής ιατρικής, στην οποία από εδώ και εμπρός ενσωματώνονται σιγά – σιγά όλα τα επιστημονικά προβλήματα και οι προσπάθειες ερμηνείας του κόσμου των φαινομένων, βλέπουμε να αναβιώνει με τρόπο θριαμβευτικό η ατομική θεωρία. Οι επιστήμονες του 17ου αιώνα συλλαμβάνουν το φαινόμενο της έκκρισης σαν δίοδο πολύ μικρών μορίων των χυμών μέσω ελαχιστότατων πόρων, που βρίσκονται στους ιστούς των διαφόρων οργάνων. Η άποψη αυτή ήταν το πρώτο πλήγμα στα θεμέλια του θεωρητικού οικοδομήματος που αιώνες ιατρικής προσπάθειας είχαν αναγείρει. Δεν είναι τυχαίο πως οι πρώτοι εκπρόσωποι κι υποστηρικτές της θεωρίας αυτής είναι ιατρομηχανικοί, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν τα ονόματα: του Μπορέλλι και του Μαλπίγγι.
Κατά τα άλλα, η υιοθέτηση τέτοιων απόψεων ήταν αναπόφευκτη: η χρήση του μικροσκοπίου στις ανατομικές παρατηρήσεις αποκάλυπτε όλο και πιο λεπτές κατασκευές, στο επίπεδο των οποίων εκτυλίσσονταν διάφορα φυσιολογικά φαινόμενα. Η ερμηνεία τους κατά την ιατρομηχανική προοπτική οδηγούσε μοιραίως στην ατομική αντίληψη.

ΜΑΡΤΣΕΛΛΟ ΜΑΛΠΙΓΓΙ
Ο Μαρτσέλο Μαλπίγγι γεννήθηκε κοντά στην Μπολόνια το 1628, τη χρονιά που ο Χάρβεϋ δημοσίευε την ανακάλυψη της κυκλοφορίας του αίματος και τρία χρόνια μετά την εισαγωγή από τον Λίντσεϊ του μικροσκοπίου στην επιστημονική έρευνα.
Ο Μαλπίγγι, από τους μεγαλύτερους ερευνητές των αιώνων, είναι αφενός ο ιδρυτής της σύγχρονης μικροσκοπικής ανατομικής κι αφετέρου αυτός που έκλεισε οριστικά το κεφάλαιο της κυκλοφορίας του αίματος, δίνοντας στην ανακάλυψη του Χάρβεϋ την οριστική της απόδειξη. Άρχισε τις σπουδές του στη φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, τις διέκοψε για οικογενειακούς λόγους κι όταν, μετά από 6 χρόνια, τις επανέλαβε, ήταν στην ιατρική σχολή. Ύστερα από άλλα 5 χρόνια διαδέχθηκε στην πανεπιστημιακή έδρα τον διδάσκαλο και πεθερό του. Τον ίδιο χρόνο προσκλήθηκε από τον Φερδινάνδο Β΄, μεγάλο δούκα της Τοσκάνης, στην Πίζα, πρόσκληση που αποδέχθηκε με πολλή ευχαρίστηση, εντυπωσιασμένος προφανώς από τα μεγάλα ονόματα που εργάζονταν εκεί, ιδίως του Τζοβάνι Αλφόνσο Μπορέλλι. Η επίδραση του τελευταίου στον Μαλπίγγι, που ήταν κιόλας προσανατολισμένος στο πείραμα και τη μηχανιστική ερμηνεία, υπήρξε καταλυτική. Με τη σειρά του ο Μαλπίγγι, αν και ήταν 20 χρόνια μικρότερος, άσκησε τη δική του επιρροή στον Μπορέλλι, με την έννοια ότι τον παρακίνησε αποφασιστικά στη μελέτη της φυσιολογίας, που θα βρει το αποκορύφωμά της στο μνημειώδες έργο του «Περί της κινήσεως των ζώων». Ύστερα από 3 χρόνια ο Μαλπίγγι ξαναγυρίζει στη Μπολόνια και δημοσιεύει τις πρώτες επαναστατικές ανακαλύψεις τους και κυρίως όσες αφορούσαν τα τριχοειδή αγγεία του αίματος (1661). Σύντομα, η φήμη του θα ξεπερνούσε τα όρια της πατρίδας του: η νεοϊδρυμένη Βασιλική Εταιρεία του Λονδίνου θα τον ανακηρύξει αντεπιστέλλον μέλος της και θα δημοσιεύσει πολλά από τα έργα του στα «Πρακτικά» της.
Ανάλογη όμως με τη φήμη που του χάρισαν οι ανακαλύψεις του ήταν και η πολεμική που αντιμετώπισε εξαιτίας τους, ειδικά στην Μπολόνια, κάτι που του έκανε τη ζωή δύσκολη. Μεταξύ των εκπροσώπων αυτών της παράδοσης και των βιταλιστικών αντιλήψεων του Γαληνού είναι ένας πρώην μαθητής του. Πρέπει αυτό να έπαιξε μεγάλο ρόλο στην απόφασή του να δεχθεί ευχαρίστως την έδρα της ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Μεσσήνης (1662). Ξαναγύρισε στη Μπολόνια σε 7 χρόνια, όπου έλαβε την ανακοίνωση της ανακήρυξής του σε μέλος της Ιατρικής Εταιρείας του Λονδίνου. Η οργή όμως των φανατικών έφτασε ως τη βίλα όπου είχε αποσυρθεί, συνεχίζοντας τις μελέτες και τις έρευνές του. Η βίλα του καταστράφηκε εξ εφόδου. Μετά από πολλά χρόνια τον κάλεσε στην Ρώμη ο Ιννοκέντιος ΙΒ΄ και τον ονόμασε αρχίατρό του. Η διαμονή του στην παπική αυλή δεν κράτησε πολύ. Το 1694 πέθανε, αφήνοντας για τελευταία του παραγγελία να ταφή στην Μπολόνια. Το έργο, πάντως, που άφησε είναι τέτοιο, που να γεμίζει σεβασμό τον μελετητή και δέος τον αναγνώστη.

Η Αλεξανδρινή περίοδος [7]

Οι εξαιρετικές πολιτικές και στρατιωτικές φυσιογνωμίες των πρώτων Πτολεμαίων, διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου στο βασίλειο της Αιγύπτου, δημιούργησαν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για μια πολιτιστική άνθηση άνευ προηγουμένου με επίκεντρο την Αλεξάνδρεια, που είχε κτιστεί απ’ τον μεγάλο Έλληνα στρατηλάτη το 332 π.Χ.
Στο πλαίσιο μιας καταπληκτικής οικονομικής κι εμπορικής ανάπτυξης ανθούν τα γράμματα κι οι τέχνες κι ιδρύεται το Μουσείο, ένα ίδρυμα που μπορεί κανείς να το χαρακτηρίσει σαν το πρώτο Πανεπιστήμιο του κόσμου. Στους εκτεταμένους και ειδικά διαρρυθμισμένους χώρους του προσελκύονται σοφοί και μελετητές από όλα τα μέρη του ελληνικού κόσμου. Ανάμεσα σ’ αυτούς δεν έλειπαν οι γιατροί. Οι ιατρικές μελέτες στην Αλεξάνδρεια δεν ευνοήθηκαν μόνον από το περιβάλλον που επέτρεπε τη συνέχιση του έργου σοφών, όπως ο Αριστοτέλης κι ο διάδοχός του Θεόφραστος, αλλά κι από την παρουσία δύο καταπληκτικών φυσιογνωμιών: του Ερασίστρατου και του Ηρόφιλου.

ΕΡΑΣΙΣΤΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΗΡΟΦΙΛΟΣ
Ο πρώτος γεννήθηκε στην Κω, την πατρίδα τού Ιπποκράτη, τις τελευταίες δεκαετίες του 4ου π.Χ. αιώνα. Ο δεύτερος, σύγχρονος περίπου του πρώτου, γεννήθηκε στη Μ. Ασία. Η λάμψη τού αλεξανδρινού Μουσείου προσέλκυσε τους δύο άνδρες στην πρωτεύουσα των Πτολεμαίων. Ξεκινώντας κι οι δυο απ’ τις ιπποκρατικές αρχές για τη σημασία της παρατήρησης και του ορθού λόγου στην Ιατρική, επέκτειναν την έννοια της πρώτης πέρα από τα όρια που της έθετε η ιπποκρατική σχολή. Για τον Ερασίστρατο και τον Ηρόφιλο δεν ήταν αρκετή η παρατήρηση τού ασθενούς, των γεωγραφικών και κλιματολογικών συνθηκών του περιβάλλοντός του και των διαιτητικών του συνηθειών για να ερμηνευθεί η φύση μιας πάθησης. Ήταν απαραίτητη η βαθύτερη γνώση της κατασκευής και λειτουργίας των εσωτερικών οργάνων τού ανθρώπινου σώματος, για να καταστεί δυνατό να διατυπωθεί επί στερεών βάσεων οποιαδήποτε θεωρία για την ερμηνεία των νόσων και των παθήσεων.

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΟΣ
Το έργο τού Ερασίστρατου, όπως και του Ηρόφιλου, έχει σαν αφετηρία του τη φωτεινή απόφαση του Πτολεμαίου του Σωτήρα, να επιτρέψει ελεύθερα την ανατομή ανθρωπίνων πτωμάτων, πράγμα που μέχρι τότε απαγορευόταν αυστηρά. Κάθε ανατομική ανακάλυψη αποτελούσε για τον Ερασίστρατο αφορμή για την ερμηνεία ενός φυσιολογικού φαινομένου, με βάση την αντίληψη ότι τίποτα δεν υπάρχει στον ανθρώπινο οργανισμό, που να μην αποβλέπει σε κάποιο συγκεκριμένο σκοπό. Οι σπουδαιότερες ανακαλύψεις του αφορούν την ανατομική και τη φυσιολογία του νευρικού συστήματος, πράγμα που ισχύει και για το συνεργάτη του Ηρόφιλο. Η διάκριση των νεύρων σε κινητικά και αισθητικά, γνώση που τα βιβλία τής Ανατομικής αποδίδουν στον Μπελ[1] και τον Μαγκέντι, είναι ανακάλυψη τού Ερασίστρατου. Η μελέτη τής ανατομικής και της φυσιολογίας τής παρεγκεφαλίδας δεν αρχίζει από τον Φλουράνς,[2] αλλά 2.000 χρόνια πριν από αυτόν. Η οπή που συνδέει την 3η με τις πλάγιες κοιλίες του εγκεφάλου και φέρει το όνομα Άγγλου ανατόμου (τρήμα του Μόνρο) είναι επίσης ανακάλυψη του Ερασίστρατου. Όχι δε μόνον αυτά, αλλά και η έκφυση των νεύρων απ’ τον εγκέφαλο και το νωτιαίο μυελό και η απόδοση ιδιαίτερης σημασίας στις έλικες του εγκεφάλου είναι διαπιστώσεις που προέρχονται από την ευφυή παρατήρηση του Ερασίστρατου του σοφού Αλεξανδρινού.
Μέχρι την εποχή του πίστευαν ότι τα στερεά τρόφιμα πήγαιναν στο στομάχι, ενώ τα υγρά έμπαιναν στους πνεύμονες. Με την ανακάλυψη της επιγλωττίδας, του μικρού χόνδρου που στην κατάποση κλείνει την είσοδο του λάρυγγα, ο Ερασίστρατος διατύπωσε την πραγματικότητα, όπως διαμορφώνεται απ’ τη φυσιολογική λειτουργία του μικρού αυτού οργάνου. Το χαρακτηρισμό «παρέγχυμα» τον οφείλουμε στον Ερασίστρατο. Αυτός παρατήρησε σε όλα τα σπλάγχνα την ύπαρξη αφενός δικτύου από ίνες και αγγεία κι αφετέρου μιας αδιαφοροποίητης μάζας που γεμίζει τα κενά (παρέγχυμα). Στο παρέγχυμα απέδωσε τις εξής λειτουργίες: τη συγκέντρωση των χυμών που υπάρχουν στο σώμα, τη στήριξη τού οργάνου και τη διήθηση των υγρών τού σώματος. Η διήθηση που πραγματοποιείται στο παρέγχυμα των νεφρών έχει σαν αποτέλεσμα τη παραγωγή των ούρων, που δια των ουρητήρων και της ουροδόχου κύστης οδηγούνται έξω απ' τον οργανισμό, σαν περιττό και βλαβερό υγρό.
Αλλά μήπως και η περιγραφή των αγγείων που μεταφέρουν τη λέμφο,[3] των χυλοφόρων αγγείων, δεν προηγείται δεκάδες αιώνων από τις αντίστοιχες περιγραφές των νεώτερων; Δεν είναι όμως μόνον αυτά. Ο Ερασίστρατος ήταν ο πρώτος που μελέτησε στα πτώματα τις αλλοιώσεις που προκαλεί στην κατασκευή των σπλάγχνων η παθολογική κατάσταση που οδήγησε σε θάνατο. Έτσι με μόνη τη μεγαλοφυή διαίσθησή του γίνεται ο πρόδρομος, και μάλιστα κατά 20 αιώνες, του Μοργκάνι,[4] που θεωρείται ο ιδρυτής της σύγχρονης παθολογικής ανατομικής. Ο Ερασίστρατος συσχέτισε ακόμα την αύξηση του σώματος με τη διαδικασία της πέψης των τροφών, αποδεικνύοντας έτσι ότι είχε συλλάβει διαισθητικά και το φαινόμενο της ανταλλαγής της ύλης, 19 αιώνες πριν να το ερευνήσουν οι νεώτεροι. Ο Ερασίστρατος δεν παραμέλησε και το τομέα της θεραπευτικής. Υπήρξε μεγάλος εχθρός των αφαιμάξεων και των καθαρκτικών, που από παρεξήγηση της ιπποκρατικής θεωρίας των χυμών, είχαν κυριολεκτικά κατακλύσει την πρακτική ιατρική της εποχής του. Κατά τον Ερασίστρατο δεν ήταν η διαταραχή των χυμών, αλλά ένα είδος δυσπεψίας, που προκαλούσε τις διάφορες παθήσεις και συνεπώς τα θεραπευτικά μέτρα έπρεπε να είναι βασικά διαιτητικά, διαφορετικά βέβαια, από πάθηση σε πάθηση και από ασθενή σε ασθενή.
Αλλά αν γυρίσουμε και πάλι στον ερευνητικό τομέα, μπορεί να φανταστεί κανείς πού θα είχε οδηγήσει τις γνώσεις μας ο Ερασίστρατος, αν είχε στη διάθεσή του τις τεχνικές προόδους των νεώτερων, π.χ. τα οπτικά μέσα, όπως το μικροσκόπιο, που η εποχή του αγνοούσε!

Ο ΙΔΡΥΤΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ
Τον τίτλο αυτόν μπορούμε να τον επιφυλάξουμε στον Ηρόφιλο. Από τα ελάχιστα αποσπάσματα που σώζονται κι από περιγραφές άλλων, μεταγενεστέρων ή πολεμίων του, καταλήγουμε σε πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Μέρος των ανακαλύψεών του που σχετίζεται με το νευρικό σύστημα και τα λεμφικά αγγεία, ταυτίζεται με εκείνο του Ερασίστρατου. Έχουμε όμως παρατηρήσεις που προέρχονται αποκλειστικά από αυτόν και δικαιώνουν τον τίτλο τού πρώτου ανατόμου, έργο για το οποίο ο Ηρόφιλος χρησιμοποίησε κι εργαλεία δικής του επινόησης, που ο Γαληνός, μετά από 4-5 αιώνες, περιγράφει με θαυμασμό. Ενώ όμως ο γραφικός κάλαμος και το χοριοειδές πλέγμα τής 3ης κοιλίας (τμήματα τού εγκεφάλου) διδάσκονται σήμερα με ξένα ονόματα, μας έμεινε τουλάχιστον στην ανατομική ο ληνός του Ηρόφιλου. Πρόκειται για τη συμβολή 2 μεγάλων φλεβικών αγγείων της σκληρής μήνιγγας του εγκεφάλου. Η μελέτη του για το κεντρικό νευρικό σύστημα φτάνει μέχρι των οφθαλμών. Αναγνωρίζει τα οπτικά νεύρα και ανακαλύπτει και περιγράφει τον αμφιβληστροειδή με την ακρίβεια ενός ανατόμου της εποχής μας.
Κάτι σημαντικό είναι η διάκριση που έκανε ο Ηρόφιλος μεταξύ των τενόντων και νεύρων, διάκριση άγνωστη στους προγενέστερους γιατρούς. Σ’ αυτόν επίσης οφείλουμε την ονομασία τού δωδεκαδάκτυλου, του πρώτου τμήματος του λεπτού εντέρου, που την παρήγαγε από το κατά προσέγγιση μήκος του σε δακτύλους. Μελέτησε ακόμα το ήπαρ, το πάγκρεας, τους σιελογόνους αδένες και τα γεννητικά όργανα. Από το κυκλοφορικό σύστημα μάς έχει αφήσει σαφείς γνώσεις περί φλεβών και αρτηριών[5] και συγγράμματα «Περί σφυγμών» που δυστυχώς δεν σώζεται. Στη θεραπευτική ακολουθεί άλλη γραμμή από τον Ερασίστρατο. Δέχεται τη θεωρία των χυμών, σχετικά με την πρόκληση των παθήσεων κι αποδίδει μεγάλη αξία στη φαρμακοθεραπεία. Αναζητεί το ειδικό φάρμακο κάθε πάθησης κι αναγράφει πολύπλοκες συνταγές.

ΟΙ ΠΟΛΕΜΙΟΙ
Η ψυχρή αντιμετώπιση τού ανθρώπινου πτώματος σαν αντικείμενο μελέτης, δημιούργησε πολέμιους των δυο μεγάλων ιατρών τής Αλεξανδρινής εποχής. Οι πολέμιοί τους αντιπροσώπευαν μια άλλη τακτική, περισσότερο ήπια και εν πάση περιπτώσει τακτική που ακολουθούσε το γράμμα τής ιπποκρατικής διδασκαλίας. Για τους «εμπειρικούς» αυτούς, σ’ αντίθεση με τους δυο «θεωρητικούς», η ανατομική μελέτη των πτωμάτων ήταν περιττή σκληρότητα για τον ιατρό. Η Ιατρική θα μπορούσε να γίνεται πλάι στο προσκέφαλο των αρρώστων με μόνη τη μελέτη τής συμπτωματολογίας τους. Όσο για τη μελέτη των εσωτερικών οργάνων, αρκούσε το υλικό των τραυμάτων, των εξαρθρώσεων και των καταγμάτων. Η στάση αυτή των εμπειρικών με την περιφρόνηση προς τη θεωρητική έρευνα στο ανατομικό, στο φυσιολογικό και το παθολογοανατομικό πεδίο και τον περιορισμό στην εξωτερική παρατήρηση τού ασθενούς και συνεπώς στην επιπόλαιη γνώση τής νόσου, οδήγησε σύντομα στην αποτυχία τής εμπειρικής ιατρικής. Αιώνες μετά, οι εμπειρικοί δεν εγκαταλείπουν τον αγώνα τους. Γι’ αυτό βρίσκουμε τον Γαληνό, το μεγάλο χριστιανό γιατρό τού 2ου μ.Χ. αιώνα, αποφασιστικό αντίπαλό τους, ταυτόχρονα όμως και πολέμιο των υπερβολικά θεωρητικών ομοτέχνων του. Ο Γαληνός είναι ακριβώς εκείνος που οδήγησε την ιατρική στη μέση οδό, που συνενώνει το ιπποκρατικό πνεύμα με την έρευνα, όπως την εννοούμε σήμερα, σε μια έντονη προσπάθεια, τόσο θεωρητική, όσο και πρακτική.
[1] Sir Charles Bell (1774-1842). Σκοτσέζος χειρουργός, ανατόμος και φυσιολόγος, γνωστός για τις εργασίες του στο νευρικό σύστημα και την περιγραφή της παράλυσης του προσωπικού νεύρου (παράλυση του Μπελ).[2] Jean Pierre Flourance (1794-1867). Γάλλος φυσιολόγος που ασχολήθηκε κυρίως με έρευνες για τη λειτουργία τού εγκεφάλου, των τετραδύμων σωμάτων και της παρεγκεφαλίδας στα σπονδυλωτά. Είναι αυτός που ανακάλυψε την αναισθητική ιδιότητα του χλωροφορμίου.[3] Είναι το υγρό που περιβρέχει τα κύτταρα.[4] Jean-Baptiste Morgani (1682-1771), Ιταλός ιατρός που θεωρείται απ’ τους κορυφαίους ανατόμους τού 18ου αιώνα.[5] Άσχετα από την πλάνη ότι το αίμα κυκλοφορεί μόνο στις φλέβες, ενώ οι αρτηρίες περιέχουν αέρα.