Ο Γαληνός [11]

Έπειτα από μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από την εναλλαγή λαμπρών και σκοτεινών για την ιατρική ημερών, η αρχαία ιατρική βρίσκει τον «ανακεφαλαιωτή» και τον πιο ολοκληρωμένο εκπρόσωπό της στη μεγάλη φυσιογνωμία του Γαληνού.

Η ΖΩΗ ΤΟΥ
Ο Γαληνός γεννήθηκε στην Πέργαμο (131 μ.Χ.). Οι σπουδές του άρχισαν από τη φιλοσοφία κι ολοκληρώθηκαν με την ιατρική. Η ιατρική του μόρφωση συνεχίστηκε στα μεγάλα κέντρα τής εποχής: τη Σμύρνη, την Κόρινθο, την Αλεξάνδρεια. Μετά ξαναγυρίζει στην πατρίδα του και γίνεται ιατρός στη σχολή των μονομάχων. Η θέση αυτή υπήρξε μια θαυμάσια ευκαιρία για το Γαληνό να αξιοποιήσει πρακτικά τις θεραπευτικές κι ανατομικές γνώσεις του στο χειρουργικό και φαρμακευτικό τομέα.
Ύστερα από λίγα χρόνια η κοσμοκράτειρα Ρώμη προσελκύει και το Γαληνό, που μόλις εγκαταστάθηκε εκεί απέκτησε τέτοια φήμη, που να εξεγείρει εναντίον του τις ιατρικές ασημότητες της πρωτεύουσας του κόσμου. Έτσι τον βλέπουμε να εγκαταλείπει τη Ρώμη το 166, όπου όμως τον βρίσκουμε και πάλι ύστερα από δυο χρόνια ως προσωπικό ιατρό του αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου.[1] Τον τίτλο αυτόν διατήρησε μέχρι το θάνατό του (201 ή 210 μ.Χ.), που συνέβη μάλλον στη πατρίδα του την Πέργαμο.
Η συγγραφική εργασία τού Γαληνού υπήρξε τεράστια. Λέγεται ότι έγραψε περίπου 500 ιατρικά έργα κι άλλα 300 γενικού ενδιαφέροντος. Λίγα διασώθηκαν, αρκούν όμως για να μας προσφέρουν μια ολοκληρωμένη και σαφή εικόνα για τη μέθοδο και το περιεχόμενο τhς ιατρικής του σκέψης.

Η ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ
Μεταξύ των «δογματικών», των «εμπειρικών» και των «μεθοδιστών» της εποχής του ο Γαληνός κατέχει μια εντελώς προσωπική θέση, κρατώντας απ' όλες τις σχολές μόνο ό,τι καλό εύρισκε.
Ο Γαληνός υπήρξε συστηματικός «εκλεκτικός». Απ' τους δογματικούς, αφηρημένους θεωρητικούς, κρατάει την αξία του συλλογισμού, για να είναι γόνιμο κάθε πείραμα. Από τους εμπειρικούς οικειοποιείται την αξία τού πειράματος. Απ' τους μεθοδιστές συγκρατεί την άποψή τους για το μάταιο των αφηρημένων εννοιών, την πεποίθησή τους για το ανώφελο της στείρας πολεμικής μεταξύ των διαφόρων σχολών και τέλος κάτι πιο σπουδαίο: την ισότιμη εκτίμηση της πείρας και του συλλογισμού, αντίληψη που μόνο η υπερβολική αφέλεια κι η προχειρολογία των μεθοδιστών δεν άφησε να καρποφορήσει. Απέναντι, όμως, στους εκπροσώπους όλων αυτών των σχολών δεν φειδωλεύεται σε χαρακτηρισμούς. Τους ονομάζει αμαθείς, αναίσχυντους, πανούργους, λοίδορους κλπ. Ιδιαίτερα δέχεται τα βέλη του ο Θεσσαλός ο Τραλλειανός,[2] ιατρός τής εποχής τού Νέρωνα που είχε το θράσος να διακηρύττει ότι η ιατρική μπορεί να διδαχθεί μες σε 6 μήνες. Οι αντιλήψεις τού Γαληνού συνοψίζονται στην ακόλουθη αρχή: τίποτε δεν είναι βέβαιο χωρίς την επικύρωση του πειράματος, αλλά και τίποτε δεν αξίζει ένα πείραμα, αν δεν αποτελέσει τη βάση ενός λογικού συλλογισμού.

ΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ
Πρόκειται για τις πιο εντυπωσιακές εκδηλώσεις του τρόπου με τον οποίο σκεφτόταν ο μεγάλος διδάσκαλος, που συναρπάζουν κυριολεκτικά εκείνον που μελετά τα έργα του. Για παράδειγμα: Ο Αλεξανδρινός ανατόμος, ο Ερασίστρατος, υποστήριξε ότι στις φλέβες ρέει αίμα και στις αρτηρίες αέρας. Ο Γαληνός απέρριπτε την άποψη αυτή ως αστήρικτη κι αποδείκνυε το βάσιμο της αντίθεσής του με τη βεβαιότητα που μπορεί να προσφέρει μόνο το πείραμα: Πήρε μια κατσίκα ζωντανή, αποκάλυψε μια μεγάλη της αρτηρία κι έκανε πάνω της μια τομή. Φυσικά ξεπετάχτηκε αίμα. Αυτό βέβαια το είχε παρατηρήσει και ο Ερασίστρατος. Το ερμήνευε, όμως, με τον τρόπο του: με το άνοιγμα της αρτηρίας φεύγει ο αέρας που βρίσκεται μέσα της και στη θέση του γίνεται αναρρόφηση αίματος. Τότε ο Γαληνός πήρε ένα εύκαμπτο σωλήνα και τον πέρασε μέσα στην αρτηρία κι από τα δυο του άκρα με τέτοιο τρόπο, ώστε να υπάρχει απόλυτη εφαρμογή μεταξύ του εξωτερικού τοιχώματος του σωλήνα και του εσωτερικού τοιχώματος της αρτηρίας. Έτσι απεδείκνυε ότι το αίμα έμπαινε από το ένα άκρο του σωλήνα κι έβγαινε από το άλλο, συνεχίζοντας τη διαδρομή του χωρίς διακοπή. Το πείραμα όμως δεν μπορούσε να είναι τέλειο: το αίμα που ερχόταν σε επαφή με τα τοιχώματα του σωλήνα έπηζε τελικά, πράγμα που και σήμερα ακόμα, παρ’ όλες τις προόδους, δεν αποφεύγεται πάντα στη χειρουργική των αγγείων. Έτσι το αίμα δεν περνούσε μέσ' απ' το θρομβωμένο σωλήνα, αλλά τον παρέκαμπτε συνεχίζοντας το δρόμο του από παράπλευρα αγγεία, από τα οποία επέστρεφε στην αρχική αρτηρία, στο σημείο όπου τελείωνε ο θρόμβος. Το συμπέρασμα του όμως έμεινε ανεπηρέαστο στην ορθότητά του: στις αρτηρίες ρέει αίμα με διαφορετικό χρώμα κι άρα με διαφορετικούς χαρακτήρες.
Ο Γαληνός όμως πραγματοποίησε και άλλα πειράματα, χωρίς τη μεσολάβηση αναπόφευκτων απροόπτων. Σε ζωντανά ζώα έδεσε τον έναν απ' τους δυο ουρητήρες.[3] Είδε τότε ότι ο νεφρός, του οποίου είχε δεθεί ο ουρητήρας, παρουσίαζε διόγκωση. Το ίδιο παρατήρησε ελευθερώνοντας τον πρώτο ουρητήρα και δένοντας τον άλλο. Τελικά έδεσε και τους δυο ουρητήρες, οπότε παρατήρησε ότι όχι μόνο παρουσίαζαν κι οι δυο νεφροί διόγκωση, αλλά και ότι η κύστη έμενε κενή από ούρα. Έτσι κατάληξε στο συμπέρασμα, ότι η λειτουργία των νεφρών έγκειται στην παραγωγή των ούρων. Επειδή όμως το πείραμα είχε γίνει προφανώς σε νεφρούς σκύλων, που έχουν μόνο μια θηλή, παρέσυρε τον Γαληνό να φανταστεί ένα φίλτρο μέσα στο νεφρό, που να τον διαιρεί σε 2 τμήματα. Το αίμα διυλίζεται μέσα απ' το φίλτρο αυτό προς 2 κατευθύνσεις: αφού απελευθερωθεί απ' τα ούρα ξαναγυρίζει στη κυκλοφορία δια μέσου των αρτηριών.

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΓΑΛΗΝΟΥ
Είναι κοινή πεποίθηση ότι η κυκλοφορία του αίματος «ανακαλύφθηκε» από τον Άγγλο Χάρβεϋ, τον 17ο αιώνα. Τα πράγματα όμως τοποθετούν την ανακάλυψή της στο πλαίσιο των επιτευγμάτων των αρχαίων Ελλήνων ιατρών και φιλοσόφων. Ο Ιπποκράτης γνωρίζει ήδη ότι το αίμα κάνει κύκλο μέσα στο σώμα. Ο Πλάτων προχωρεί περισσότερο τονίζοντας πως το αίμα πηγάζει από την καρδιά και περιφέρεται σε όλα τα μέλη τού σώματος με ορμή. Ο Αριστοτέλης διατυπώνει επί πλέον το ενδεχόμενο ότι το αίμα ξαναγυρίζει στην αφετηρία του, τη καρδιά. Ο Γαληνός ανακεφαλαιώνει όλες αυτές τις παρατηρήσεις κι αν και δεν περιγράφει συγκεκριμένα τη μεγάλη κυκλοφορία, όμως τις συμπληρώνει με μια σειρά ανατομικών ανακαλύψεων, που η γνώση τους αποτελεί προϋπόθεση για την κατανόησή της. Χωρίς να διαθέτει μικροσκόπιο, ανακάλυψε 15 και πλέον αιώνες πριν τον Μαλπίγγι τα τριχοειδή αγγεία που, σαν σωληνάρια με διαστάσεις τρίχας, συνδέουν τις αρτηρίες με τις φλέβες. Ο Χάρβεϋ, που καρπώθηκε την τιμή της ανακάλυψης της κυκλοφορίας του αίματος, δεν ήθελε να ακούσει περί τριχοειδών, χωρίς τα οποία είναι ακατανόητη η κυκλοφορία, τα θεωρούσε δε σαν φαντασίες του Γαληνού. Η συμβολή του Γαληνού στην ανακάλυψη της κυκλοφορίας του αίματος περιλαμβάνει και την εξακρίβωση της πραγματικής φύσης της μικρής κυκλοφορίας, δηλαδή της κίνησης του αίματος απ' τη καρδιά προς τους πνεύμονες κι αντιστρόφως, που και αυτής ο σκοπός μένει ασύλληπτος για τον Χάρβεϋ. Πώς να μη θαυμάσει κανείς το διδάσκαλο, που δεκάδες αιώνες πριν τους νεώτερους είχε εξακριβώσει ότι το αίμα παίρνει από τον αέρα της εισπνοής όχι τον ίδιο τον αέρα, αλλά κάποιο οικείο και φιλικό του στοιχείο, εκείνο που ο Λαβουαζιέ[4] ονόμασε στο τέλος του 18ου αιώνα, οξυγόνο! Ας παρακολουθήσουμε, λοιπόν, τα φαινόμενα της ανταλλαγής αερίων και της «συγκαύσεως των χυμών», του μεταβολισμού του σώματος, θα λέγαμε σήμερα, όπως τα είχε συλλάβει ο Γαληνός με τα αναπόφευκτα, αλλά δικαιολογημένα για την εποχή του, σφάλματα:
Ο αέρας περνώντας από την τραχεία μπαίνει στους πνεύμονες κι ακολουθώντας τη πνευμονική φλέβα φθάνει στον αριστερό κόλπο της καρδιάς και έρχεται σε επαφή με το αίμα. Το αίμα με τη σειρά του προέρχεται απ' το συκώτι, απ' το οποίο γίνεται η παραγωγή, η επεξεργασία κι η διανομή του. Δια της πυλαίας φλέβας το αίμα υποδέχεται στο συκώτι τις τροφές, που έχουν υποστεί κατεργασία στο έντερο. Από εκεί και μέσα από τις φλέβες που ξεκινούν απ’ το συκώτι, το αίμα διανέμεται σ' όλο το σώμα. Ένα μέρος του, ακολουθώντας τη κοίλη φλέβα, έρχεται στη δεξιά καρδιά για να καθαριστεί. Σε κάθε συστολή, ένα μέρος του προωθείται στους πνεύμονες, από όπου επιστρέφει καθαρό στις φλέβες. Ένα μικρό του μέρος περνά από το μεσοκοιλιακό διάφραγμα[5] στην αριστερή κοιλία, όπου αναμιγνύεται με τον αέρα που έρχεται απ' τους πνεύμονες και σχηματίζει το «ζωτικό πνεύμα», που διανέμεται σ' όλο το σώμα με τις αρτηρίες. Οι αρτηριακοί κλάδοι, που διανέμονται στον εγκέφαλο, σχηματίζουν ένα «θαυμάσιο δίκτυο» απ' το οποίο εκπορεύεται το «ζωικό πνεύμα» που στη συνεχεία διανέμεται κατά μήκος των νεύρων. Μια άλλη φυσιολογική δύναμη, το «φυσικό πνεύμα» παράγεται στο ήπαρ.

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΓΑΛΗΝΟΥ
Μέρος των σφαλμάτων, που διαπιστώνουμε στη παραπάνω περιγραφή, ήταν αναπόφευκτο για το Γαληνό από έλλειψη και μόνο μέσων παρατήρησης. Αν κάτι καταλογίζουν σε βάρος του, είναι ο ανασταλτικός του ρόλος σε κάθε πρόοδο, ρόλος που πρέπει να αποδοθεί στην αυθεντία που επί 15 αιώνες βάραινε πάνω στην ιατρική παράδοση. Ήταν τέτοια η επιβολή της προσωπικότητάς του, ώστε ο Βεσάλιος (16ος αιών), που τόλμησε να του αμφισβητήσει μια ανατομική παρατήρηση, καταδικάστηκε σε θάνατο, απ' τον οποίο σώθηκε μόνο με βασιλική χάρη, ενώ οι πρόμαχοι των απόψεων τού Γαληνού δικαιολογήθηκαν εμπρός στο ολοφάνερο του πράγματος ως εξής: Επειδή είναι αδύνατο να έπεσε σε πλάνη ο Γαληνός, θα πρέπει να είναι ο ανθρώπινος οργανισμός αυτός που άλλαξε απ' την εποχή του!
Γι’ αυτή την αρνητική επίδραση του έργου του δεν πρέπει να θεωρείται υπεύθυνος ο μεγάλος διδάσκαλος. Είναι η έλλειψη φωτεινών πνευμάτων, στην περίοδο που μεσολαβεί από την εποχή του μέχρι την Αναγέννηση, πνευμάτων που να διαθέτουν τη δική του οξυδέρκεια κι ευφυία, ικανών να χαράξουν καινούργιους δρόμους, όπως κι ο Γαληνός στην εποχή του. Η χριστιανική του ιδιότητα κι η σεμνοπρέπεια με την οποία αναφέρεται στη θεότητα είναι ένας ακόμα λόγος της επιβολής του στους χριστιανούς επιστήμονες τού Μεσαίωνα. Η αυστηρή απαγόρευση κάθε νεκροτομής σε ζώα κι ανθρώπους που επιβάλλει το Κοράνιο είναι κι αυτό κάποιος λόγος της προσήλωσης των Αράβων ιατρών στο Γαληνό. Και ξέρουμε πόσο οι Άραβες έπαιξαν ρόλο μεσάζοντα στη μεταβίβαση της αρχαίας σοφίας στους νεώτερους. Η έρευνα θα αργήσει να αρχίσει. Αυτό θα συμβεί μόνο στις πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα.

[1] Marcus Aelius Aurelius Antoninus, Ρωμαίος αυτοκράτορας (161-180 μ.Χ.) και στωικός φιλόσοφος, ισπανικής καταγωγής. Υιοθετήθηκε από τον Αντωνίνο τον Ευσεβή, διάδοχο του αυτοκράτορα Αδριανού.[2] Ιατρός από τις Τράλλεις της Λυδίας (1ος αιώνας μ.Χ.). Ίδρυσε ιατρική σχολή και έγραψε σχόλια για τα έργα του Ιπποκράτη.[3] Τους σωλήνες που συνδέουν τους νεφρούς με την ουροδόχο κύστη.[4] Antoine Laurent Lavoisier (1743-1794). Γάλλος φυσικός και χημικός, θεμελιωτής τής σύγχρονης χημείας.[5] Ο Γαληνός το φαντάζεται διάτρητο.

Υγιεινή και Νοσοκομεία [10]

Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ρωμαϊκής ιατρικής ήταν η σύλληψη των προβλημάτων της δημόσιας υγιεινής. Η αντίληψη των Ρωμαίων για τον άνθρωπο, που εκφράζεται ολοκληρωμένη στο «Ιουστινιάνειο Δίκαιο», είχε τις επιπτώσεις της και στο ιατρικό πεδίο, που εξωτερικεύονται στις θέρμες, τα υδραγωγεία και τα νοσοκομεία.
Βέβαια οι Ρωμαίοι δεν υπήρξαν οι πρώτοι στον τομέα της προληπτικής ιατρικής. Πολλούς αιώνες πριν απ’ αυτούς υπήρξαν οι αρχαίοι Εβραίοι, των οποίων η ιατρική διαφέρει στο γνώρισμα αυτό από την ιατρική των συγχρόνων τους λαών. Οι αρχές τους διατυπώνονται εκτεταμένα στην Παλαιά Διαθήκη. Για να πάρουμε μια ιδέα, θα ρίξουμε μια ματιά στα κείμενά της.
Στο Λευιτικό (5:2) διαβάζουμε τις γραμμές αυτές: «Αν κάποιος αγγίξει ένα πράγμα ακάθαρτο, είτε ψοφίμι ακάθαρτου θηρίου… είτε ψοφίμι ακάθαρτων ερπετών και δεν το αντιλήφθηκε, εντούτοις θα είναι ακάθαρτος κι ένοχος». Και παρακάτω (χωρ.3): «Ή αν αγγίξει ανθρώπινη ακαθαρσία, οποιασδήποτε μορφής και αν ήταν η ακαθαρσία του, διαμέσου της οποίας κανείς μολύνεται και δεν το αντιλήφθηκε. Όταν αυτός το γνωρίσει, τότε θα είναι ένοχος». Στα χωρία αυτά δεν είναι καθόλου δύσκολο να παρακολουθήσει κανείς τη βαρύτητα που αποδίδεται στην έννοια της καθαριότητας, βασική έννοια της προληπτικής ιατρικής. Ας προχωρήσουμε λίγο μήπως ανακαλύψουμε και κάποια άλλη σχετική αντίληψη. Στο ίδιο βιβλίο (17:10) της Παλαιάς Διαθήκης διαβάζουμε: «Όποιος άνθρωπος από τον οίκο Ισραήλ ή από τους ξένους, που παροικούν μεταξύ σας, φάει οποιοδήποτε αίμα, θα στήσω το πρόσωπό μου ενάντια σ’ εκείνη την ψυχή που τρώει το αίμα και θα την εξολοθρεύσω από μέσα απ' το λαό της». Εδώ βλέπουμε να ολοκληρώνεται η προληπτική αντίληψη της ιατρικής με διαιτητικά μέτρα. Βέβαια η ερμηνεία της απαγόρευσης της βρώσης του αίματος δεν επικαλείται κάποιο υγειονομικό επιχείρημα, αλλά επαναλαμβάνει ό,τι θα μπορούσε να ισχυριστεί οιοσδήποτε σύγχρονος μεσογειακός λαός: «Επειδή, η ζωή τής σάρκας είναι στο αίμα και εγώ το έδωσα σε σας, για να κάνετε εξιλέωση για τις ψυχές σας επάνω στο θυσιαστήριο. Επειδή αυτό το αίμα κάνει εξιλασμό υπέρ της ψυχής» (17:11). Η μεταφυσική ερμηνεία μιας διαιτητικής απαγόρευσης δεν αφαιρεί τίποτε από τον υγειονολογικό της χαρακτήρα, πράγμα που ισχύει και για ορισμένες άλλες υποχρεώσεις του εβραϊκού λαού, που ενώ η εφαρμογή τους είναι αποτέλεσμα θρησκευτικής επιταγής, δε μπορεί να αγνοηθεί καθόλου κι η υγιεινή τους σημασία. Πρόκειται συγκεκριμένα για την περιτομή και τους πολυποίκιλους καθαρμούς, που επέβαλλε στην καθημερινή ζωή το ιουδαϊκό τυπικό.
Και ενώ υπήρχαν πολλά κοινά υγειονολογικά στοιχεία, μεταξύ Εβραίων και Ρωμαίων, όμως, η δικαιολόγηση της επιβολής τους είναι τελείως διαφορετική: οι Εβραίοι τα θεωρούσαν θρησκευτικές, ενώ οι Ρωμαίοι κοινωνικές υποχρεώσεις.

ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΛΟΥΤΡΑ
Τα επιβλητικά ερείπια των θερμών αποτελούν αναμφισβήτητη μαρτυρία ότι η εκτέλεση έργων υγιεινής ήταν στη Ρώμη κοινωνικό γεγονός και όχι θρησκευτική ενέργεια.
Τον καιρό τής Ρωμαϊκής Δημοκρατίας οι Ρωμαίοι ήταν υποχρεωμένοι, σαν ένα είδος στρατιωτικού γυμνασίου, να περνούν κολυμπώντας τον Τίβερη, τρεις φορές τη μέρα. Αυτό αποτελούσε όμως και μια πράξη ατομικής υγιεινής. Μετά την πτώση τής Δημοκρατίας, όταν οι στρατιωτικές μονάδες δεν αποτελούσαν πια φρουρές πόλεων, αλλά μονάδες προκάλυψης στα απέραντα σύνορα τής αυτοκρατορίας, κατασκευάζονταν πλέον δημόσια λουτρά για τις ανάγκες των πολιτών. Τέτοια λουτρά ήταν μέσα στη Ρώμη πάνω από 300 και τροφοδοτούνταν μαζί με τις κατοικίες των πλούσιων, από 3.000.000 λίτρα νερό τη μέρα, που έφταναν στην πόλη από 9 υδραγωγεία. Το νερό βέβαια δεν έφτανε ως τις φτωχές συνοικίες της πόλης, αλλά η έλλειψη αυτή αντισταθμιζόταν με τα δημόσια λουτρά. Σ’ αυτά σύχναζαν αρχικά μόνο ορισμένες οικογένειες ευγενών, που δεν ήθελαν να μοιράζονται το νερό του λουτρού τους με άλλα άτομα. Αργότερα όμως συνήθισαν και οι ευγενείς να παίρνουν το λουτρό τους με αγνώστους, αν και κάτι τέτοιο θεωρείτο πρόστυχο κι ανάξιο ευγενών σε όλες τις περιόδους, εκτός από μια: τους χρόνους της αυτοκρατορίας του Ηλιογάβαλου.[1]
Από αρχιτεκτονική άποψη τα δημόσια λουτρά δεν ήταν απλές οικοδομικές κατασκευές. Αρκεί να σημειώσει κανείς ότι στις θέρμες του Καρακάλλα[2] υπήρχε στο κέντρο ολόκληρο πάρκο, 100 περίπου τετραγωνικών μέτρων. Πραγματικά, εκτός από χώρους, που προορίζονταν αποκλειστικά για σωματικό λούσιμο, στις θέρ-μες υπήρχαν παλαίστρες, αμφιθέατρα, εξέδρες, στοές και άλλοι χώροι, που μετέβαλλαν τις θέρμες σε κάτι πολύ διαφορετικό από απλές «πισίνες».

ΑΛΛΑ ΜΕΤΡΑ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ
Ο κεντρικός αποχετευτικός αγωγός (Cloaca maxima) των υπονόμων της πόλης της Ρώμης υπήρξε ένα έργο δημόσιας υγιεινής τόσο καλά σχεδιασμένο, ώστε να χρησιμοποιηθεί 1.600 περίπου χρόνια. Προοριζόταν για την αποχέτευση των περιττωμάτων και είχε κατασκευαστεί από τον 5ο βασιλιά της Ρώμης Ταρκύνιο τον Πρεσβύτερο (616-578 π.Χ.), που, κατά την παράδοση ήταν γιος Έλληνα εξόριστου.
Προβλήματα σχετικά με τον ενταφιασμό ή την αποτέφρωση των νεκρών ή των πτωμάτων έξω από τα τείχη της πόλης, επιλύονταν με τρόπο που συμβιβαζόταν απόλυτα με τις απαιτήσεις της υγιεινής απ' τη Δωδεκάδελτο, κώδικα τού ρωμαϊκού δικαίου που συντάχθηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. Στη σύνταξη της Δωδεκαδέλτου συνεργάστηκε πάντως και ένας εξόριστος στη Ρώμη Έλληνας, ο Εφέσιος φιλόσοφος Ερμόδωρος.
Στα πολεοδομικά ζητήματα και την υγιεινή της κατοικίας φαίνεται επίσης ότι επαγρυπνούσαν οι αρμόδιες κυβερνητικές αρχές στη Ρώμη. Ο Βιτρούβιος, μεγάλος αρχιτέκτονας της εποχής του Αυγούστου, αφιερώνει το VI βιβλίο του έργου του περί Αρχιτεκτονικής στο θέμα περί ιδιωτικών κτισμάτων, γραμμένο κατά τις απαιτήσεις της υγιεινής.

ΤΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΑΝ ΟΙ ΙΑΤΡΟΙ
Ο Ορειβάσιος, ο Έλληνας ιατρός του Ιουλιανού του Παραβάτη, παραπονιέται ότι για τους περισσότερους πολίτες της αυτοκρατορίας, η σοβαρότερη ασθένεια είναι οι διαιτητικές παρεκτροπές. Για να τον πιστέψει κανείς αρκεί να ανατρέξει στις συνταγές του Απικίου[3] και τις περιγραφές του Αθηναίου[4] στους Δειπνοσοφιστές του. Εκεί βλέπει κανείς να σερβίρονται ψάρια μαγειρεμένα με διάφορες συνταγές, κρέατα ετοιμασμένα με πιθανούς και απίθανους τρόπους, οι σπανιότεροι καρποί της στεριάς και της θάλασσας, όλα τα χορταρικά, οι σάλτσες και οι πίττες, έτσι που θα μπορούσε να πει πως δεν υπάρχει τίποτε στη γη που να μη φτάνει στο τραπέζι τους και να μη το τιμούν οι καλεσμένοι. Όλα αυτά βρέχονταν βέβαια με άφθονο κρασί. Δεν έλειπαν ούτε οι αρωματικές λαμπάδες που ανάβοντας άφηναν να σκορπίζει σαν άρωμα λιβανιού. Κι ας σημειωθεί ότι στο συμπόσιο αυτό έπαιρναν μέρος όλο καλλιεργημένοι άνθρωποι. Συνεπώς τα παράπονα του Ορειβάσιου, που ήταν μεταγενέστερος όλου αυτού του γαστρονομικού οργίου, φαίνονται δικαιολογημένα.
Κι όμως, άλλα οι ιατροί συμβούλευαν. Ο Αθηναίος από την Αττάλεια, περιέγραψε σχολαστικά τη καθημερινή δίαιτα αυτού που θα ήθελε να ζήσει υγιής. Και δεν περιοριζόταν μόνο σε εντολές. Κάθε του συμβουλή συνοδευόταν και από την επιστημονική της αιτιολόγηση και ερμηνεία.

ΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ
Στο Βίντις της Ελβετίας, που στα χρόνια τής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας λεγόταν Βιντονίσσα, ήταν η έδρα μιας ρωμαϊκής λεγεώνας. Εκεί έγινε μια θαυμάσια αρχαιολογική ανακάλυψη: ένα ρωμαϊκό νοσοκομείο σ' όλη του τη συγκρότηση. Υπάρχουν δυο σειρές θαλάμων, μοιρασμένων σ’ ένα μεγαλύτερο κι ένα μικρότερο ορθογώνιο, που χωρίζονται μεταξύ τους με ένα μακρύ διάδρομο που διασχίζει το κτίριο σ' όλο του το μήκος. Όλοι οι θάλαμοι είχαν τις πόρτες τους στο διάδρομο, εκτός από μερικούς, όπου έμπαινε κανείς συνήθως από τα παράπλευρα δωμάτια. Όλοι οι θάλαμοι αυτοί είχαν δική τους θέρμανση. Αν τους υπολογίσουμε σε 60 περίπου και τον καθένα με διαστάσεις 3,5Χ4,7, ικανό να χωρέσει 8 κρεβάτια, θα έπρεπε η δυναμικότητα του νοσοκομείου αυτού να ανέρχεται σε 480 νοσηλευόμενους. Δεδομένου ότι η φρουρά της Βιντονίσσα ανερχόταν σε 10.000 περίπου άνδρες, έχουμε μια αναλογία κλινών 4,8%, όπως ακριβώς θα συνέβαινε σε μια σύγχρονη στρατιωτική μονάδα ανάλογης δύναμης.
Στο εσωτερικό του κτιρίου, στο κέντρο μιας πλατείας, βρίσκεται το εξωτερικό ιατρείο και το χειρουργείο: στη Βιντονίσσα βρέθηκαν και χειρουργικά εργαλεία.
Δυο πράγματα λείπουν από το νοσοκομείο αυτό: λουτρά και κοιτώνες των ιατρών. Και τα μεν λουτρά βρέθηκαν χωριστά, αλλά πολύ κοντά στο νοσοκομείο, μαζί με το οποίο κατελάμβαναν το κέντρο της Βιντονίσσα. Τις κατοικίες όμως των ιατρών δεν τις βρήκαμε. Πρέπει μάλλον να ήταν απέναντι απ’ την πλευρά εκείνη του νοσοκομείου που ανοίγονταν στο δρόμο μ’ ένα περιστύλιο.[5] Δυστυχώς, ο χώρος των ανασκαφών ξανασκεπάστηκε.

[1] Elogabalus, αυτοκράτορας τής Ρώμης (218-222 μ.Χ.). Σε παιδική ηλικία έγινε αρχιερέας του θεού Ηλίου στη Συρία, εξ ου κι η προσωνυμία του, που τη διατήρησε σαν επώνυμο (το πραγματικό του όνομα ήταν Βάριος Άβιτος Βασσιανός). Ήταν ξάδελφος του Αλέξανδρου Σεβήρου.[2] Marcus Aurelius Severus Antoninus Bassianus Caracalla, Ρωμαίος αυτοκράτορας (211-217 μ.Χ.), γιος του Σεπτίμιου Σεβήρου.[3] Apicius Caelius (4ος αιώνας μ.Χ.), ψευδώνυμο Ρωμαίου συγγραφέα που έγραψε το περίφημο 10τομο έργο «Περί Μαγειρικής».[4] Σοφιστής και γραμματικός από την Αίγυπτο. Έζησε τέλη 2ου - αρχές 3ου αιώνα π.Χ., στη Ρώμη, επί Μάρκου Αυρηλίου μέχρι Αλέξανδρου Σεβήρου. Έγραψε το περίφημο έργο «Δειπνοσοφισταί», σε 15 βιβλία.[5] Δυο απ’ τους στύλους αυτούς, μεγαλύτεροι, πρέπει να περιέβαλαν την κύρια είσοδο.