Ενρίκο Μορσέλλι (Enrico Morselli) [102]

Στη Γένοβα θυμούνται ακόμα και σήμερα τη σεβάσμια φυσιογνωμία του Ενρίκο Μορσέλλι (1852-1929) που για 40 χρόνια διεύθυνε την Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου. Ο Μορσέλλι θεωρείται μαζί με τον Λομπρόζο από τα πιο διακεκριμένα ονόματα της Ιταλίας στο νευροψυχιατρικό και ανθρωπολογικό τομέα.
Ο Μορσέλλι γεννήθηκε στη Μοδένα το 1852. Εκεί πήρε και το πτυχίο της ιατρικής, το 1874. Σε ηλικία 22 ετών ήταν βοηθός στο φρενοκομείο της Ρέτζιο Αιμίλια, μετά βοηθός παθολογικής κλινικής στη Φλωρεντία και σε ηλικία 25 ετών διευθυντής του φρενοκομείου της Ματσεράτα. Εκεί άρχισε το έργο του καταργώντας τα μέσα καταναγκασμού, που αποτελούσαν θλιβερή κληρονομιά του παρελθόντος σχετικά με το ρόλο ενός ιδρύματος για την περίθαλψη των ψυχοπαθών. Πιστεύοντας επιπλέον απόλυτα στο θεραπευτικό ρόλο της εργασίας, δημιούργησε τις πρώτες βιομηχανικές και αγροτικές αποικίες ψυχοπαθών και αίθουσες για την απασχόλησή τους. Ζητούσε την επαφή του αρρώστου με την πραγματικότητα με κάθε τρόπο και την εξάλειψη κάθε εντύπωσης ότι το φρενοκομείο είναι φυλακή.
Για λόγους πάντως δικαιοσύνης πρέπει να αναφέρουμε ότι ανάλογες ιδέες είχαν διατυπωθεί ήδη από το 18ο αιώνα. Ο Βιντσέτσο Κιαρούτζι (1759-1820), στο έργο του «Αναλυτική ιατρική πραγματεία περί παραφροσύνης» διατυπώνει στον σκοτεινό ακόμα «αιώνα των φώτων» μερικές από τις ιδέες του Μορσέλλι. Έγραφε π.χ.: «Είναι ανάγκη εκείνος που διευθύνει τη θεραπεία των μελαγχολικών να γίνεται κύριος της καρδιάς τους, κατακτώντας την εμπιστοσύνη και τις εκμυστηρεύσεις τους».
Με τέτοιες αντιλήψεις ο Μορσέλλι υπήρξε ο πρώτος που επέτρεψε σε ομάδες ψυχασθενών να βγαίνουν από τα άσυλά τους και να συμμετέχουν κατά κάποιο τρόπο στην κοινωνική ζωή. «Οι ψυχοπαθείς πρέπει να νιώθουν σε σας», έλεγε στους νοσοκόμους, «τη φλόγα της αγάπης, όχι την ψυχρή απόσταση του νοσοκόμου και ακόμα χειρότερα του δεσμοφύλακα». Τις αρχές αυτές διεκήρυττε το 1880, όταν σε ηλικία 28 ετών ήταν διευθυντής του φρενοκομείου του Τορίνο, στο οποίο εξακολουθούσαν να εφαρμόζουν ανατριχιαστικές μεθόδους που μόνο θεραπευτικές δεν θα μπορούσαν ποτέ να χαρακτηριστούν.
Πώς αντιμετώπιζε όμως ο κόσμος της εποχής του τις πρωτάκουστες για τις αντιλήψεις τους ιδέες του; Το διοικητικό συμβούλιο και οι αρχές της πόλης τον αντάμειψαν με μια δύσκολα αποκρυπτόμενη εχθρότητα και δεν ενέκριναν από την οικονομική ιδίως πλευρά τις μεταρρυθμιστικές του προσπάθειες.
Στην περίοδο εκείνη δημοσίευσε το «Εγχειρίδιο σημειολογίας των ψυχικών νόσων» και ίδρυσε με τον Ταμπουρίνι (Tamburini) την «Πειραματική επιθεώρηση ψυχιατρικής και ιατροδικαστικής» και με τον Τάντσι (Tanzi) την «Επιθεώρηση νευρικής και ψυχικής παθολογίας». Στην τελευταία αυτή έκδοσή του ζητάει μια νομοθεσία που να μεταφέρει το θεραπευτικό έργο των ψυχοπαθών από το φρενοκομείο σ’ ένα επιστημονικά οργανωμένο ψυχιατρείο.
Ο Μορσέλλι, που είχε ακόμα την επιμέλεια της έκδοσης της «Επιθεώρησης επιστημονικής φιλοσοφίας», συγκεντρώνει γύρω του στον αγώνα του τους περισσότερους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του, που παραδέχονταν τις θετικιστικές του κατευθύνσεις.
Σε ηλικία 37 ετών, το 1889, ανέλαβε τη διεύθυνση του Νοσοκομείου της Γένοβας, που κράτησε μέχρι το θάνατό του. Εκεί ήταν ένας από τους τρεις μεγάλους της Ψυχιατρικής Κλινικής της πόλης. Οι άλλοι δύο ήταν ο Ούγκο Τσερλέττι (Ugo Cerletti) (1877-1963) και ο Λιονέλλο ντε Λίζι.
Τα έργα του ακολουθούν το ένα το άλλο: «Οι τραυματικές νευρώσεις», βιβλίο για την ευθανασία, «Ψυχολογία και πνευματισμός» και η περίφημη «Γενική ανθρωπολογία», στην οποία ο Μορσέλλι, πεπεισμένος οπαδός της θεωρίας της εξέλιξης, συγκεντρώνει ό,τι σχετικό νόμιζαν ότι γνωρίζουν οι επιστήμονες των αρχών του αιώνα μας.
Στη Γένοβα επανέλαβε την έκδοση των «Ψυχιατρικών Τετραδίων» που είχε ιδρύσει το 1911 ο Ουμπέρτο Μαζίνι (Umberto Mazzini). Οι ιατροδικαστικές του γνωμοδοτήσεις έχουν στο μεταξύ ξεπεράσει κάθε αριθμό. Εξάλλου μια πλήρης βιβλιογραφία του θα περιλάμβανε περισσότερες από 500 δημοσιεύσεις.
Σε ηλικία 77 ετών, λίγο πριν από το θάνατό του, δημοσιεύει ένα δίτομο έργο με τον τίτλο «Η ψυχανάλυση» (Τορίνο, 1926). Το βιβλίο αυτό αποτελεί την πρώτη απόπειρα εισαγωγής των φροϋδικών ιδεών στην Ιταλία, σε μια περίοδο μάλιστα που κάθε τι που σχετιζόταν με τον Φρόυντ αντιμετωπιζόταν με εχθρότητα ή αδιαφορία στη χώρα του. Η κριτική δέχτηκε χλιαρά τους δύο αυτούς τόμους, αφιερωμένους στον Ρομπέρτο Αρντιγκό (Roberto Ardigo) (1828-1920) και τον Τσεζάρε Λομπρόζο. Το κοινό όμως τους δέχτηκε με μεγάλο ενδιαφέρον που κέντριζε η περιέργεια γύρω από τα κεφάλαια του έρωτα, λίμπιντο και παιδικού ερωτισμού. Από καθαρά επιστημονική, πάντως, άποψη, η εργασία του Μορσέλλι δεν ξεπερνά το στάδιο μιας ευσυνείδητης ανθολόγησης του έργου του Φρόυντ, με έλλειψη μάλιστα κατανόησης του θέματος.
Όταν ο Φρόυντ του έγραψε ευχαριστώντας τον, σημείωνε με λύπη του τις επιφυλάξεις του Ιταλού επιστήμονα. Τις επιφυλάξεις αυτές εκθέτει ο Μορσέλλι στον πρόλογο του έργου του. Επρόκειτο για μια διάθεση κριτικής των γενικών αρχών της ψυχανάλυσης, μερικές από τις οποίες χαρακτηρίζει παραδοξολογίες και γεννήματα φαντασίας. Ο Μορσέλλι αντιτίθετο ακόμα στις υπερβολές των φανατικών να θεωρούν τη φροϋδική θεωρία ισοδύναμη με την ανακάλυψη του πλανητικού συστήματος κλπ. Και καταλήγει: «Γι’ αυτό δεν μπορούμε να ενθουσιαστούμε με την ψυχανάλυση, ούτε όμως και να την απορρίψουμε ολόκληρη από προκατάληψη. Θέλουμε να την κρίνουμε ανεπηρέαστοι κι έτσι θα δεχτούμε εκείνο που το κριτήριο της ορθότητας θα αποδείξει άξιο παραδοχής στις θεωρίες της. Για τα υπόλοιπα και ιδίως για τις ψυχολογικές της μεθόδους, για ορισμένες από τις ψυχοθεραπευτικές της επιτυχίες που προβάλλονται για αρκετά σταθερές και ασφαλείς, προτιμάμε να κρατήσουμε επιφυλάξεις και να μείνουμε σε στάση λίγο πολύ ευμενούς αναμονής... και συνετής προσοχής».
Από το κείμενο αυτό γίνεται αντιληπτή τόσο η θετική όσο και αρνητική πλευρά της στάσης του Μορσέλλι απέναντι στο διάσημο Βιεννέζο συνάδελφό του. Ο θετικιστής βρισκόταν σε αμηχανία απέναντι στο πρόβλημα των κινήτρων που ο φροϋδισμός τοποθετεί στο υποσυνείδητο. Όσο για τη θεραπευτική της ψυχανάλυσης στην οποία αφιερώνει το 2ο τόμο έργου του, δεν παραλείπει να σημειώνει το παρατεταμένο και πολυέξοδο της θεραπείας, το ιεροεξεταστικό βασανιστήριο της εξέτασης και τους κινδύνους της ετεροϋποβολής.
Ίσως οι κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Ιταλία να μην επέτρεπαν βαθύτερη αντιμετώπιση της ψυχαναλυτικής θεωρίας. Ίσως ο Μορσέλλι να προτιμούσε τις θετικότερες απόψεις του Παβλόφ από τις θεωρίες του Φρόυντ. Παρ’ όλα αυτά δε δίστασε να επιχειρήσει σε ηλικία 74 ετών τη συγγραφή ενός έργου που κανείς μέχρι τότε δεν είχε αναλάβει στη χώρα του.
Ο Μορσέλλι εξακολουθεί και σήμερα να θεωρείται από τους καλύτερους ψυχιάτρους της Ιταλίας, όχι απλώς ως επιστήμονας, αλλά και ως άνθρωπος με βαθύ αίσθημα αγάπης για τους συνανθρώπους του. Τα λόγια που ακολουθούν, πλούσια σε ρητορισμό, χαρακτηριστικό της εποχής του, είναι αρκετά εύγλωττα:«Αγαπάμε το φρενοκομείο μας, όπως ο ναυτικός το πλοίο του, όπως ο στρατιώτης το χαράκωμά του. Εδώ είναι που δίνουμε τη μάχη μας με την άστοργη φύση. Εδώ είναι που πασχίζουμε να αποσπάσουμε από την αρρώστια τα τελευταία απομεινάρια ενός φτωχού λογικού που σβήνει. Εδώ είναι που παίρνουμε όλες μας τις ικανοποιήσεις που πλάι στις πολλές και αλλοίμονο, ίσως πολύ συχνές ήττες, σημειώνουμε με βαθειά ικανοποίηση ψυχής τις νίκες μας».

Κάρλο Φορλανίνι - Φέρντιναντ Ζάουερμπρουχ [101]

Ο Κάρλο Φορλανίνι (Carlo Forlanini) γεννήθηκε στο Μιλάνο το 1847 από οικογένεια διανοούμενων. Τέλειωσε τις κλασικές του σπουδές στο Μιλάνο και στο Κόμο και σε ηλικία 19 ετών γράφτηκε στην ιατρική στην Παβία (Κολλέγιο Μπορρομέο).
Ήταν σπουδαστής του 4ου έτους όταν δημοσίευσε την πρώτη του πειραματική εργασία σε θέμα γενικής παθολογίας. Το 1870 ανακηρύχθηκε διδάκτορας με μια διατριβή του σε οφθαλμολογικό θέμα, οι εικόνες της οποίας ήταν σχεδιασμένες από τον ίδιο με ακρίβεια και καλλιτεχνική λεπτότητα. Αφού εργάστηκε για λίγο στην Οφθαλμολογική Κλινική της Παβίας, πήγε στο Μιλάνο ως βοηθός στο Οσπεντάλε Ματζόρε.
Από τα πρώτα τον απασχόλησε το θέμα της φυματίωσης, που τα χρόνια εκείνα ακριβώς είχε αποδειχθεί μεταδοτική χάρη στις εργασίες του Βιλλεμέν. Από τα προβλήματα της παθολογίας του αναπνευστικού συστήματος τον ενδιέφεραν κυρίως το πνευμονικό εμφύσημα, η ελαστική υφή του πνεύμονα και η ευαισθησία του στους λοιμώδεις παράγοντες. Επάνω σε τέτοιες μελέτες στήριξε τη θεωρία του για τον «τεχνητό πνευμοθώρακα».
Την εποχή εκείνη ακριβώς είχε ανακαλύψει ο Κοχ το μικρόβιο της φυματίωσης. Έπρεπε όμως να φτάσουμε το 1944 για την ανακάλυψη της στρεπτομυκίνης για να μπορούμε να μιλήσουμε για θεραπεία της νόσου. Πρέπει συνεπώς να θεωρηθεί πρωτοποριακή η εργασία του «Συμβολή στη χειρουργική θεραπεία της πνευμονικής φυματίωσης. Πνευμονεκτομή; Τεχνητός πνευμοθώρακας;» Ας δούμε όμως συνοπτικά σε τι συνίσταται η θεωρία του.
Ο πνεύμονας είναι ένα ελαστικό όργανο που εκτείνεται κατά την εισπνευστική διαστολή του θωρακικού λοβού και μαζεύει, χάρη στην ελαστικότητά του, κατά τη φάση της εκπνοής που ακολουθεί. Η συσταλτική του όμως ικανότητα δεν εξαντλείται κατά την εκπνοή επειδή βρίσκεται μέσα στον κλειστό χώρο της κοιλότητας του υπεζωκότα, στον οποίον επικρατεί αρνητική πίεση, που κυμαίνεται ανάλογα με τη φάση της αναπνοής. Αν τώρα στον πνεύμονα που βρίσκεται υπό συνεχή τάση συμβεί ένα τραύμα από την επίδραση κάποιου εξωτερικού παράγοντα ή από μια λοίμωξη όπως η φυματίωση, το τραύμα αυτό που το περίγραμμά του υφίσταται την επίδραση ελκτικών δυνάμεων διευρύνεται και μεταβάλλεται σε σπήλαιο.
Από τη θεωρητική αυτή τοποθέτηση του Φορλανίνι ξεκινά η θεωρία του για τη θεραπευτική εφαρμογή του πνευμοθώρακα. Αν εισάγουμε αέρα στην κοιλότητα του υπεζωκότα, δηλαδή γύρω από τον πνεύμονα και του επιτρέψουμε έτσι να συσταλεί εξαντλώντας τη συσταλτική του ικανότητα, μπορούμε να τον κρατήσουμε ακίνητο, σε ανάπαυση, για όσο καιρό θα χρειαστούν οι ιαματικές δυνάμεις του οργανισμού να εξαλείψουν την εστία της φυματίωσης.
Το 1895, δεκατρία χρόνια μετά τη θεωρητική του θεμελίωση, ο Φορλανίνι εφάρμοσε τον πνευμοθώρακα που καταργεί τη λειτουργία του άρρωστου πνεύμονα, όσο και η εγχείρηση που απομακρύνει τον πνεύμονα, μπορούν να θεραπεύσουν τη νόσο. Φυσικά ο πνεύμονας που απομένει πρέπει να είναι σε θέση να επαρκέσει στις ανάγκες του οργανισμού. Ο πνευμοθώρακας είναι ευκολότερος σε εκτέλεση και επιτρέπει την επανάκτηση της λειτουργίας του άρρωστου πνεύμονα, μερικώς ή ολικώς.
Σύντομα η σχολή του Φορλανίνι απέκτησε παγκόσμια φήμη. Ο Εουτζένιο Μορέλλι, ο νεώτερος βοηθός του, ενθουσιώδης και μαχητικός, εξασφαλίζει τον θρίαμβο του Φορλανίνι στο Διεθνές Φυματιολογικό Συνέδριο της Ρώμης το 1912. Από τότε ο πνευμοθώρακας γίνεται μέσο σωτηρίας χιλιάδων φυματικών.
Η θεωρία του Φορλανίνι για τη γένεση της φυματίωσης αποτελεί ορόσημο στην ιστορία του αγώνα κατά της νόσου, όσο κι αν αργότερα ξεπεράστηκε εν μέρει χάρη στην κατάκτηση βαθύτερων γνώσεων από την επιστήμη. Ο ίδιος, σαν επιστήμονας, κινήθηκε σε μεγάλο αριθμό τομέων έρευνας. Μερικά από τα θέματα αυτά ήταν: η θεραπεία των πλευρίτιδων, τα αίτια και η παθογένεια του πνευμονικού εμφυσήματος, η παθογένεια της αρτηριακής υπέρτασης, η θεραπευτική χρήση των εκχυλισμάτων των επινεφριδίων κλπ. Ως μέσο έρευνας χρησιμοποίησε και τον ίδιο τον εαυτό του (είχε περάσει πλευρίτιδα).
Ο Φορλανίνι τελειοποίησε επίσης τη συσκευή του Γερμανού Βάλντενμπουργκ (Friedrich Waldenburg) (1837-1881), που ήταν ένα κώδωνας για την παροχή αέρα υπό ελεγχόμενη πίεση, μακρινός πρόγονος των ανάλογων συσκευών που χρησιμοποιούνται σήμερα στην αναισθησιολογία. Το ίδιο και οι μελέτες του για τη θεραπεία με εισπνοές προηγούνται δεκάδες χρόνια της εισπνοθεραπείας της δικής μας εποχής με φάρμακα σε κατάσταση aerosol. Είναι ακόμα πρωτοπόρος στον τομέα της σπειρομετρίας.[1] Τι να πει όμως κανείς όταν ακόμα και στην εποχή του θριάμβου των αντιβιοτικών, στην εποχή μας, η «συμπτυξιοθεραπεία του πνεύμονα», όπως λέγεται η θεραπευτική με τον τεχνητό πνευμοθώρακα, δεν έχει χάσει τίποτα από την αξία της για τις περιπτώσεις εκείνες που παρά την εξόντωση των μικροβίων, οι πνευμονικές αλλοιώσεις δεν εννοούν να υποχωρήσουν; Στο σημείο αυτό ο Φορλανίνι σκεπτόταν προφητικά όταν έγραφε ότι «η θεραπεία που προτείνω ισχύει ανεξάρτητα από τον βάκιλο για τον λόγο ότι ο ιστός μπορεί να νοσήσει και ανεξάρτητα από αυτόν». Ακόμα υποστήριζε ότι «ο πνευμοθώρακας όχι μόνο θεραπεύει τη φυματίωση, αλλά αν εφαρμοστεί έγκαιρα εμποδίζει το σχηματισμό της».
Ο Φορλανίνι πέθανε το 1918. Από τότε μεσολάβησαν 50 και πλέον χρόνια, στο διάστημα των οποίων η φαρμακευτική θεραπεία της φυματίωσης πραγματοποίησε άλματα. Η τύχη όμως των φυματικών έγινε πολύ καλύτερη προτού ανακαλυφθούν τα αντιφυματικά αντιβιοτικά, από τον καιρό που η μέθοδος του Φορλανίνι έγινε κοινό κτήμα των φυματιολόγων.
Το επόμενο βήμα στη θεραπεία της φυματίωσης έγινε από τον Φέρντιναντ Ζάουερμπρουχ (Ferdinand Sauerbruch). Ο Ζάουερμπρουχ γεννήθηκε το 1875 στη Ρηνανία. Σε ηλικία 18 ετών γράφτηκε στο πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ. Το 1901 αναγορεύτηκε διδάκτορας της ιατρικής.
Για ένα διάστημα ο Ζάουερμπρουχ εργάστηκε στο Νοσοκομείο των Διακονισσών στο Κάσελ. Στη συνέχεια έγινε βοηθός στη Χειρουργική Κλινική του Έρφουρτ, όπου και αποφασίστηκε η τύχη του. Μια μέρα έφεραν στο νοσοκομείο κάποιον τραυματία. Τον είχε κτυπήσει με τα κέρατά του ένας ταύρος. Ο άνθρωπος ήταν κιόλας νεκρός και ο νεαρός χειρουργός προβαίνει στη νεκροτομία του. Διαπιστώνει τότε μια μικρή οπή στο θώρακά του και σκέπτεται ότι ο θάνατός του πρέπει να οφείλεται σε πνευμοθώρακα, δηλαδή στην είσοδο αέρα στη θωρακική κοιλότητα.
Μια τέτοια αιτία θανάτου ήταν γνωστή από την αρχαιότητα. Σε τέτοια τραύματα οι Έλληνες και αργότερα οι Ρωμαίοι χειρουργοί ανακάλυπταν τη διάνοιξη του υπεζωκότα τοποθετώντας εμπρός από το τραύμα μια μικρή φλόγα, ένα πούπουλο ή ένα κομματάκι βαμβάκι, από τις κινήσεις του οποίου έθεταν τη διάγνωσή τους. Δε γνώριζαν όμως κανένα τρόπο για την αντιμετώπιση του ανοικτού πνευμοθώρακα: ο θάνατος από ασφυξία λόγω σύμπτωσης των πνευμόνων ήταν αναπόφευκτος.
Ο Ζάουερμπρουχ έκανε τη σκέψη ότι αν ο θάνατος οφειλόταν στη διαφορά πίεσης μεταξύ εξωτερικού περιβάλλοντος και ενδοθωρακικού χώρου, η δυνατότητα επέμβασης στην κοιλότητα του θώρακος θα γινόταν δυνατή με την εξουδετέρωση της διαφοράς αυτής. Κατασκεύασε λοιπόν ένα είδος γυάλινου κυλίνδρου με οπές, που στηριζόταν σε δακτυλίους από γουταπέρκα. Με μια αντλία δημιουργείτο στο εσωτερικό του κυλίνδρου, κατά τη διάρκεια της επέμβασης, πίεση ανάλογη με εκείνη που επικρατούσε στο θώρακα.
Το πρώτο πείραμα έγινε σ’ ένα σκύλο μεσαίου μεγέθους. Ένας από τους βοηθούς, κρατώντας ένα σωλήνα στο στόμα του εισέπνεες τον αέρα του κυλίνδρου, ώσπου η πίεσή του να πέσει στο επιθυμητό σημείο. Τότε ο Ζάουερμπρουχ άνοιξε το θώρακα του σκύλου και από τα δύο πλάγια, έκανε την απαγωγή των πλευρών και ανάμεσά τους πρόβαλε ο ρόδινος πνευμονικός ιστός. Ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία της χειρουργικής που ο ακάλυπτος πνεύμονας εκτελούσε τις ρυθμικές του αναπνευστικές κινήσεις μπροστά στα μάτια του χειρουργού. Το πείραμα είχε πετύχει. Ο θάλαμος αποσυμπίεσης, αυτός που βρίσκεται σήμερα στο μουσείο, χαιρετίσθηκε ως επαναστατική χειρουργική ανακάλυψη.
Ύστερα από ορισμένες τροποποιήσεις και τελειοποιήσεις, η νέα τεχνική διαδόθηκε παντού και ο Ζάουερμπρουχ έγινε διάσημος με τις θωρακοχειρουργικές επεμβάσεις του. Η ιδέα του Ζάουερμπρουχ, έστω και με τις τροποποιήσεις των Μπράουερ και Πέτερσον (αναπνευστική προσωπίδα) έσωσε πολλές χιλιάδες ανθρώπους.Όταν τις φοβερές για το Βερολίνο ημέρες του 1945, τα σοβιετικά πυροβόλα ερείπωναν τη γερμανική πρωτεύουσα, ένας εβδομηντάρης στρατηγός του υγειονομικού σώματος του Ράιχ, με το πρόσωπο οργωμένο από την κούραση, εξακολουθούσε σ’ ένα υπόγειο καταφύγιο της πόλης να σώζει ανθρώπινες ζωές. Ήταν ο Φέρντιναντ Ζάουερμπρουχ.

[1] Η μέτρηση με κατάλληλες συσκευές της αναπνευστικής ικανότητας των πνευμόνων.